NEVSKI PROSPEKT

Ons complexloze Jommeke!

2012-01-26T11:54:00.009+01:00

Fictie volgt een eigen logica. Da's waar! Zo is niet elke uitgebeelde fantasie in bijvoorbeeld een stripverhaal een compensatie voor een onvervuld verlangen. Groot gelijk! En dat zelfs in Japan de expliciete lolicon-manga, waarin beelden van harde seks en zeemzoete romantiek op één en dezelfde bladzijde naast, onder of boven elkaar worden afgebeeld, onder vuur komt te liggen, moest er, ondanks een mangafaculteit aan de universiteit van Kyoto, vroeg of laat wel eens van komen. Het imago van Japan zou wel eens in de fik kunnen schieten. Japan heeft dus zijn gestriptekende lolita's en Vlaanderen zijn geklaarlijnde... Jommeke. Het is in deze vergelijking dat Knack-reporter Jef Van Baelen een aantal weken geleden subtiel zijn opgelopen jeugdtrauma's propte: "In 'Jommeke' reist een tienjarige, zonder zijn ouders te waarschuwen, naar het andere eind van de wereld om er wilde avonturen te beleven, maar niemand is bezorgd voor kopieergedrag of dat dit op een of andere manier een schadelijke invloed kan hebben - dat vinden we zelfs een raar idee. Kindmeisjes die gruwelijke seks hebben in een manga staan zo ver van de werkelijkheid dat niemand er zijn leven naar modelleert."

De (economische) aaibaarheidsfactor van het boekenvak...

2012-01-20T09:50:00.011+01:00

Ondanks de bijzonder lelijke vormgeving met op wit glanzend papier gespuugde zwart-rood-witte tonen, is deze inleiding tot het Vlaamse boekenvak een meer dan lezenswaardige stand van zaken. In elf helder uiteengezette hoofdstukken gaan een aantal vakspecialisten volledig op in de boekendingen waar zij het sterkst in zijn. Van een bedrijfseconomische benadering van de boekhandel door Guido De Smet, commercieel directeur bij Standaard Boekhandel, tot een aanstekelijke visie op het winnen van lezerszieltjes van de hand van Majo de Saedeleer, directrice van Stichting Lezen.
"Koop dus, en we zullen er beiden baat bij hebben." Met deze ambitieuze woorden van Dirk Martens, in 1473 verantwoordelijk voor het eerste gedrukte boek in ons land, schiet bibliotheekwetenschapper Pierre Delsaerdt dit handboek op gang. Dankzij onder meer Martens was het mogelijk om de koper enkele honderden gedrukte exemplaren in één keer aan te bieden. Vanaf dat ogenblik dienden drukkers, die in die tijd tegelijkertijd uitgevers en boekhandelaars waren, na te denken over het in de markt plaatsen van hun boekenwaar. Een impliciete waarschuwing aan het adres van de huidige generatie boekenventers ook. Want met de opkomst en het succes van het internet worden we, vijfeneenhalve eeuw na Martens en consorten, haast weggeblazen door een tweede informatierevolutie. Eentje die onderweg ook de processen van de productie, de verhandeling en de bemiddeling van boeken volledig blijkt te hertekenen waardoor het ganse Vlaamse letterenlandschap door elkaar wordt geschud. Voorlopig blijft het Vlaamse boekenvak hangen in een overgangsperiode; een versleten en-verhaal waarin bijvoorbeeld de verschillende dragers van informatie naast elkaar blijven bestaan. Maar als we zien wat de digitale revolutie in de Angelsaksische boekenwereld aan het aanrichten is, dan zal deze inleiding tot het Vlaamse boekenvak voorlopig weinig verhelpen aan onze koudwatervrees voor al dat digitaal informatiegeweld. Het enige lichtje tussen al deze ontwikkelingen is dat er altijd, of dat nu op een tablet, een e-reader of via een crossmediaal boek is, zal gelezen worden. En aangezien bijvoorbeeld blijkt dat kinderen die worden opgevoed in een thuisomgeving waar veel boeken aanwezig zijn betere schoolresultaten behalen, zal de daad van het lezen niet al te gauw verdwijnen. Veel meer nog dan hoogopgeleide ouders uit de betere sociale middens, zullen doodgewone lezende papa’s en mama’s een nieuwe pedagogische revolutie inluiden, aldus een aantal bijdrageschrijvers.

Dat het culturele niveau van een stad vaak af te lezen valt uit het aantal boekhandels die er gevestigd zijn, zoals boekhandelaar Yvonne Steinberger in haar commentaar beweert, is nogal kort door de bocht. Er zijn wel meerdere factoren die het cultureel stadspeil bepalen. De boekhandelrealiteit ligt vaak iets dichter bij de economie, zoals blijkt uit de tekst van Johan de Koning, directeur-uitgever bij WPG-Uitgevers België. Zo merken we vandaag bijvoorbeeld dat de vele kookboeken volgens het beproefde marketingconcept van de personencultus worden opgehangen aan personalities binnen of zelfs buiten het restaurantgebeuren. De Koning voegt daar eerlijkheidshalve aan toe dat in zo’n context het marketingverhaal rond de auteur voorrang krijgt op de inhoud. Smaken en trends zijn met andere woorden heel vluchtig en ook uitgevers dienen te weten wat er bij de mensen leeft. Een economische waarheid als een koe waarbij het eventuele culturele aspect vaak een aardige bijkomstigheid is. In een dergelijk klimaat van in het donker schietende uitgevers dient de 80/20-regel van Pareto, waarbij 20% van de waar instaat voor 80% van de verkoop, vaak omgezet in de 90/10-wijsheid. Hierdoor wordt de richel, waarop te achterhalen valt welke titels die 10% succesvol kunnen invullen, nog smaller voor de uitgever. Het boek blijft, aldus Geert Joris van Boek.be, een goed dat voor 80% uit economische aspecten bestaat. De resterende percenten vullen het culturele luik in, lees: het statement dat je bij het schenken van een boek maakt tegenover diegene die je met de titel verblijdt. De obligate bos bloemen of fles wijn staan, als voornaamste concurrenten, naast het boek. Verder is het een Vlaams economisch gegeven dat slechts 50% van de boeken via de gewone boekhandel tot bij de lezer komt. In een landschap van industriezones, kleine kmo’s en noeste Vlaamse ondernemende werkers tiert de business-to-businessmarkt welig en wisselen boeken, gemaakt in opdracht van bedrijven of in grote oplage als relatiegeschenk opgekocht door diezelfde bedrijven, vlotjes van eigenaar. Opnieuw een (economische) vaststelling mijlenver van dat zogeheten culturele luik.
Deze uitgave belicht voorts het project Boekenbank, de educatieve uitgeverij, de positie van de auteur en het Vlaamse auteursrecht. In het slothoofdstuk over de toekomst van het boek vertroebelt een nogal droge opsomming van de verschillende soorten nieuwe digitale informatiedragers een heldere en gedurfde uiteenzetting over de vernieuwde positie van de uitgeverij binnen dit ganse e-gebeuren. Als het de bedoeling is om deze inleiding als handboek in de verschillende bibliotheekopleidingen te slijten, dan valt niets aan te merken op de keuze van het schrijversgild en de besproken onderwerpen. Al doet deze stand van zaken het boekenvak heel veel deugd, laat deze gesteldheid alstublieft een opstap zijn naar meer.

De winst van de lezer: inleiding tot het boekenvak in Vlaanderen / Pierre Delsaerdt.- Leuven: Acco, 2011.- 207 p.- ISBN 978 90 3348 595 4

De lotgevallen van een bibliofiel: a never-ending story?

2012-01-17T14:40:00.009+01:00

Zo’n dikke drie jaar geleden kwam de Harelbeekse bibliothecaris Jan Van Herreweghe (BoekenJan) aanhollen met zijn ‘Zot van boeken: over boekengekte als levensdrang’. Het eerste deel van zijn toen aangegane vierdelige biblio-engagement. We zijn nu 2012 en het vierde deel, ‘Er zijn nooit te veel boeken, er zijn alleen te veel mensen: de lotgevallen van een bibliofiel’, is ondertussen verworden tot een aanloop voor nog een vijfde en een zesde boek. Want over boeken(verzamelingen) raakt men immers nooit uitgepraat. Toch verzandt Van Herreweghes vierde, vooral in de brieven waarin hij de lezer tracht warm te maken voor een aantal boeken over boeken, al te gemakkelijk in drammerig gepalaver.
Door tot soms halve pagina’s te citeren uit ‘Houd de sanseferia hoog’ (George Orwell, 1936), ‘Nachttrein naar Lissabon’ (Pascal Mercier, 2004) en ‘Al te luide eenzaamheid’ (Bohumil Hrabal, 1976), gebruik makend van soms weinig ter zake doende bindteksten ("Een hilarische scène, als je het mij vraagt" en "Prachtige passage!") en een groot deel van de afloop van de romans in kwestie verradend, denkt de ontembare brievenschrijver BoekenJan de geïnteresseerde boekenliefhebber te kunnen paaien.
Als in de brief over Orwell een uitwijding over de goed tegen wisselende temperaturen bestande kamerplant sanseveria als opstap dient voor een introductie tot de lagere middenklasse in het Engeland van de jaren ’20, op haar beurt het milieu waaruit het hoofdpersonage Gordon Comstock stamt, vraag je je af wat hier in godsnaam nog de relevantie van mag wezen? Niet dat al deze informatie ongepast is, maar Van Herreweghe springt te veel van de hak op de tak en vergeet daarbij dikwijls dat de in zijn hoofd rondslingerende ideeën op zijn minst voortreffelijk uitgeschreven dienen te worden alvorens ze ingang kunnen vinden bij zijn brievenlezers.
Ietsje verderop, in de brief over Merciers nachttrein, zijn de geciteerde terzijdes over de filosofische overpeinzingen in de brieven van Amadeu de Prado zo vaak bij het haar getrokken, dat een welmenende lezer zich de vraag stelt of hij wel ernstig wordt genomen. Al zeggen zinnen als "In een groep van mensen kan men toch eenzaam zijn" natuurlijk meer over de kwaliteit van de vermeende krachttoer van Mercier dan die van de samenstelling van de brieven van BoekenJan zelf. Ten bewijze: de beschouwende brief over Hrabals ondertussen klassiek geworden ‘Al te luide eenzaamheid’. De uitstap van Van Herreweghe naar de Belgische kunstenaar Denmark, die met zijn ‘Archives mortes/recyclées’ onze dagelijkse strijd verbeeldt tegen de orkanen van informatie waaruit wij steeds weer de essentie dienen te filteren, om de thematiek uit Hrabals roman te duiden, kan wonderwel geslaagd worden genoemd.

In de anekdotische brieven, voor de nieuwsgierige: de eerste en de laatste in deze bundel, waar Van Herreweghe zich louter focust op zijn dada, i.e. de bijzondere voorvallen in de wereld van het verzamelen van boeken, is het daarentegen opnieuw smullen geblazen. BoekenJan is op zijn sterkst als hij, net zoals in zijn eerste brievenbundel, in de periferie van de bibliofilie mag ronddwalen. Zo staat hij, met een leuk citaat van ene Gerrit Brouwsma, even stil bij het verschijnsel ‘bibliofobie’, oftewel: de panische angst die sommige mensen dreigt te wurgen als ze in aanraking komen met te veel boeken. Studenten die, geconfronteerd met zijn omvangrijke bibliotheek, Brouwsma vroegen of hij al die boeken in werkelijkheid ook had gelezen, werden steevast van de repliek gediend of ook de sommelier alle wijnen uit zijn enorme wijnkelder allemaal zelf heeft gedronken. Of wat te denken van BoekenJans opdracht aan zijn collega-bibliothecarissen bij zoiets als ‘bibliotherapie’? Aan de hand van een lijst van ziektes zouden die een keur van boeken kunnen samenstellen die de lezende patiënt een goed gevoel moet geven bij diens ziekte. In deze brieven belichten, in tegenstelling tot de reeds aangehaalde langdradige epistels, korte boekfragmenten de verschillende aspecten van bibliofilie: van boekenvernietiging en een bijna-boekendood tot bibliokleptomanie en boeken op het witte doek.
Dat Jan Van Herreweghe een boekenverzamelaar eerste klas is, daar twijfelt niemand nog aan. Dankzij deze vierde bundel komt de lezer onder meer te weten dat deze bibliothecaris zich in zijn leesgedrag ook laat sturen door zijn boekenwaanzin. Dat hij met zijn verslagen over dit gedrag niet altijd weet te boeien, is ondertussen jammergenoeg eveneens duidelijk. Liever zag ik vier stevige boeken over bibliofilie dan een halfgare reeks die zichzelf ieder jaar opnieuw vermenigvuldigt. Zo bestaat het gevaar dat op het einde van de rit, na bijvoorbeeld veertien delen, enkel BoekenJan zelf plezier zal beleven aan zijn boeken. Ook naar André Vandermoere, de bestemmeling van Jans brieven, zal het tegen dan vruchteloos zoeken zijn. Daar waar BoekenJan ergens op het einde van zijn eerste spruit de hoop koestert te genezen van zijn boekengekte door erover te schrijven, vraag ik me, na consumptie van Jans vierde, af of genezing wel wenselijk is. Er zijn inderdaad te veel mensen, en soms ook te veel boeken over boeken.

Er zijn nooit te veel boeken, er zijn alleen te veel mensen: de lotgevallen van een bibliofiel / Jan Van Herreweghe.- Harelbeke: De Gebeten Hond, 2011.- 135 p.- ISBN 978 90 8016 163 4

Stilstand in verzen bij een politiek monument (II).

2011-12-12T22:30:00.015+01:00

Te moe om te weven? Tot daar aan toe. Maar zonder parlementaire meerderheid aan Vlaamse zijde zwemt deze Vlaamse Fast Food Nation met Begenadigde Tong zomaar in een toekomstige, virale Vlaamse Overwinning. Een tartende, buischende onmacht in de buik smaakt immers altijd naar een extra portie...

De luchten hangen vol dagen, -
de dagen hangen vol smart...
Ik zal te zwak zijn, om te dragen
wat mij de wereld tegen-sart;

ik zal te ziek zijn, om te wezen
wat uw wil star me tegen-slaat,
o mijne dade': alleene weezen
die door 't gewoel bang henen gaat.

Ik, die te trotsch ben om te leven
in stalen palen enklen tijd:
ik zal te moe zijn om te weven
het pal werk van een eeuwigheid...

En mijn leede armen moeten schragen
de buischende onmacht die me tart
uit luchten, dreigend vol dagen,
veel dagen hangend vol smart.

Karel van de Woestijne, uit: De boom-gaard der vogelen en der vruchten (1905)

Stilstand in verzen bij een politiek monument (I).

2011-12-07T20:38:00.021+01:00

Nu er politiek van alles weer aan het bewegen is geslagen, wordt het tijd om even stil te staan bij een aantal van onze meest nobele politieke stemmen. Ofwel blinken ze uit in onzichtbaarheid, ofwel grossieren ze in vraatzucht. Maar altijd weer die ene constante: werken, werken, werken,... En dit altijd én overal, in tegenstelling tot ondergetekende. Ocharme, ik!

Maar of zij vastte of zong of bad,
Haar was of heur leven zelf bewoog
In de straten van Gods lichte stad
En onder Moeders oog.

Zo was haar doen één zuivre vreugd:
Een orgel dat speelt zacht en ver
Zijn hymnen aan Maria's deugd:
O Hemels Deur, o Morgenster!

P.C. Boutens, uit: Beatrijs (1908)

Over een scheurkalender die niet uitsluitend de dagen voorspelt...

2011-11-23T10:25:00.012+01:00

Dat de poëziescheurkalender van Meulenhoff visionaire kwaliteiten heeft, weten bezitters ervan al langer. Daarom kopen ze hem ook ieder jaar opnieuw. Om in 't geniep, een paar weken op voorhand, al eens tussen de flinterdunne dagscheurblaadjes te gaan piepen. Naar wat de scheurder in kwestie, en bij uitbreiding de ganse Belgische bevolking, in de nabije of verre toekomst nu weer eens op de boterham zal krijgen. Van welk soort te verwachten weer tot duiding bij brandend actuele politieke vraagstukken. Voor de orakelblaadjes van Meulenhoff is niks te troebel.

Zo scheur ik vandaag het volgende gedicht van de papieren band. Spontaan waan ik me even in de geest van een Belgische formateur die het dezer dagen niet zo onder de markt heeft. De waarachtige mijnwerkerszoon E.D.R. uit het Henegouwse M.!

*

Nu dan, vandaag dat ik alleen ben en kan zien
Met dat vermogen van het hart, te zien
Wat ik niet ben, al wat ik niet kan zijn,
Wat ik, als ik het was, vergeefs zal zijn,

Vandaag, ik zeg het u, wil ik duurzaam -
Beseffen dat ik niemand ben,
En van mijzelf, hooghartig, mij ontslaan
Wijl ik mijn feilen onderken.

Ik heb gefaald in alles, zonder iets te wagen,
Zonder iets te doen of iets te zijn,
Noch heb ik, in de distels mijner dagen,
De bloem geplukt van gelukkige schijn.

Rest mij - want ergens is de arme rijk
Als hij het maar wil weten -
De grote onverschilligheid die bij mij blijft.
Ik schrijf het op, om het niet te vergeten.

Fernando Pessoa, uit: Gedichten (1991)

De voorbije week: gelezen en gehoord (27).

2011-11-22T21:51:00.013+01:00

"U maakt een enorme fout! U draagt een verpletterende verantwoordelijkheid. Wat is dat voor een gedrag? Het is ongelooflijk! Ongelooflijk! Wat dachten jullie? Ik ga naar de koning."

(De Morgen, 22/11/2011, p. 3, "Alexander, u maakt een enorme fout")

Ware het niet dat de Belgische rente op langjarig staatspapier vandaag door de vijf procent is geschoten, ik zou om bovenstaande gespreksflard moeten lachen. Maar vrees niks! Alleen al omwille van die vijf procent vind ik het daaropvolgende gedrag van bedrijfsman dr. Sober, aan wie de bijtende verwijten hoogstwaarschijnlijk waren gericht, getuigen van een bijzonder gevoel voor cynisme. Waardoor het fragment dan weer koud-hilarisch! Let ook op de aanhalingstekens rond deze krantenberichtzinnen. Doorgaans duiden die op een letterlijke uitspraak van iemand. In dit geval: een koningsdienaar. Bijkomende vraag natuurlijk is hoe de verslaggever in kwestie aan zijn gerief is geraakt? Of deden ze daar bij 'De Morgen' een 'De Standaardje'? Zo'n speciale, vermarkte (Crooistische) kranteneditie, deze keer verzorgd door Belgiës bekendste dramaturg. Rest ons alleen nog de vraag: hoe mag die hoofdredacteur-voor-één-dag dan wel heten?

Drie dichters, een onderwijzer en héél veel roet...

2011-11-16T13:26:00.014+01:00

Dat de drankzuchtige burgemeesterszoon J.C. Bloem ook een aardig stukje kon dichten, bewijst zijn Officiersschap in de Orde van Oranje-Nassau. Want, zoals algemeen geweten: zo'n titel verdien je niet zomaar. Dientengevolge leest het palmares van deze stugge oud NRC-redacteur dan ook als een volledige Winkler Prins met donkerblauwe omslag: lamlendige, zwijgzame dagen op de achterbank van een automobiel, betaald met grootvaders erfenis. Over één van die heroïsche herfstritjes met collega-schrijvers Jan Slauerhoff en Theun de Vries en onderwijzer Gerben Brouwer schreef die middelste nogal droogjes in zijn herinneringen: "Zo reden daar drie stugge Friezen in de rammelende auto langs ’s Heren nachtelijke wegen, en zeiden, waarschijnlijk alle drie om een andere reden, boe noch ba." Wat de achterbankgezetene J.C. Bloem betrof, nogal wiedes. Die trachtte, met door de koude gebarsten lippen en tranen in de ogen, krampachtig een einde te maken aan een reeds lang ingezet, schots en scheef herfstsonnet...

Herfststorm

Nu vieren alle winden hunne toomen,
De hechte zomerbouw stort steen na steen,
De wereld valt als een oud huis ineen:
Molmzwarte balken kraken van de boomen,

Flarden behang van blaren neder komen;
Een lucht van roet drukt landen, dras als veen,
Gelijk een water breekt door dijken heen
Gaan regenvlagen in geweldige stroomen.

Weldra besneeuwt de winter deze puinen
Van wat den aanval der seizoenen duldde;
Maar alle winter vindt zijn zeker tanen.

Dan treedt de lente in nieuwe aardsche tuinen,
Die langs de dingen glimlacht bleek en gulden
Met een gelaat verteederd door veel tranen.

J.C. Bloem, uit: Verzamelde gedichten (2002)

Een keizer en zijn onder(gang)danen...

2011-11-09T22:13:00.017+01:00

Napoleon Bonaparte keert in 1815, in de begindagen van de lente, terug naar Parijs. Na zijn gevangenschap op het eiland Elba onderneemt deze Corsicaanse levende legende een laatste triomftocht in de richting van de Franse hoofdstad, plaats van lelies en witte strikken, symbolen van de zetelende, goede koning: "Een vorst die van maat houden, rust en vrede hield." Alleen al de schaduw van deze naderende, gewelddadige imperator doet de brave Lodewijk XVIII in iets noordelijkere regionen bescherming zoeken.
Dat is het aanvangsgegeven van 'De honderd dagen', de twaalfde bij Atlas vertaalde Joseph Roth (1894-1939) op rij. Eindigen doet het boek met de langstdurende neergeschreven sloeptocht, voorbode van een zoveelste verbanning na het debacle van de grote Napoleon bij Waterloo, in de literatuur. Volledig vereenzaamd en niet zonder zijn moeder voor een laatste keer afscheid te hebben gekust, peddelt de ooit zo almachtige keizer in de handen van kapitein Maitland, bevelvoerder van het Engelse schip Bellerophon. Rondom hem: de zee, net zoals in zijn geboorteland Corsica: "Maar deze zee hier was niet Frans, het was alsof haar golven Engels spraken, de taal van de vijand, de eeuwige vijand." Een zee ook die de keizer tijdens zijn laatste nacht als vrij man, alsof hij terug een Corsicaans jongetje was, uit zijn slaap houdt: "Zelfs wanneer ze in opstand kwam, toonden haar ziedende golven in hun toorn nog een soort wellustige liefde."
Daar waar Joseph Roth in 'Radetzskymars' van zijn misdadige luitenant Trotta zijn eigen man zonder eigenschappen maakt, gooit de schrijver het in 'De honderd dagen' over een totaal andere boeg. Geen overbodige figuur deze keer, maar een keizer op zijn retour die weet wat hij wil. Roth schildert in deze roman een heel menselijk portret van Napoleon Bonaparte, een van de meest tot de verbeelding sprekende figuren uit onze recente Europese geschiedenis. Hij maakt van de man een mens van vlees en bloed, net alsof hij naast je staat, een goede vriend ook, geboetseerd uit vaten vol tegenstrijdigheden: "Hij was sterk en zwak, vermetel en moedeloos, trouw en verraderlijk, hartstochtelijk en onverschillig, hoogmoedig en bescheiden, trots en nederig, gewelddadig en armzalig, trouwhartig en wantrouwig." Zelfs de aan Napoleons militaire genialiteit twijfelende legersoldaten, die de strategische successen van hun keizer toeschreven aan diens gezonde dosis geluk, maken ongewild en zonder het te weten van hun eigenste keizer een gewone mens. Want wie ontbreekt het al niet eens aan geluk in zijn leven? Het zijn dan ook juist deze kleine lieden, zoals de in het tussenverhaal opgevoerde Angelina Pietri, de kleine Corsicaanse wasvrouw met rosse sproeten tot in haar graf dwepend met de figuur van haar meest beroemde landgenoot, die samen met de keizer ten onder gaan: "Ze behoorde immers de grote keizer toe." Hiervoor is ze zelfs bereid om Antoine Pascal, haar enige geliefde zoon, te laten sneuvelen op het slagveld nabij Waterloo, in de buurt van haar geliefde keizer Napoleon.
'De honderd dagen' is opnieuw Joseph Roth ten voeten uit: korte hoofdstukken vol vaart die de lezer plots vooruit slingeren en soms de indruk nalaten van een onvolmaakte gecomponeerdheid. Van het ene ogenblik op het andere is Antoine Pascal van baby een aardig lagere schoolkind geworden om dan, verschillende alinea’s verder, als tiener te delen in de klappen aan de zijde van Napoleon nabij Waterloo. Een schrijfvaart die ook het gevolg was van Roths levensstijl: voortdurend op reis en nergens thuis. Jospeh Roth, sterreporter in de Weimarrepubliek van wie werd verteld dat hij enkel pauzeerde om in de ogen te wrijven of naar zijn glas te grijpen, was een hypergevoelige observator die, als een opgejaagd dier, diende te pennen in weergalmende kroegen en lawaaierige eetsalons van Oostende tot Wenen. Hierdoor kon hij probleemloos in de huid van de historische figuur Napoleon Bonaparte kruipen, om luttele seconden later met sprekend gemak te roeren in de gedachten van een eenvoudige Corsicaanse wasvrouw. In het natuurgetrouw, kortstondig portretteren van uiteenlopende individuen kent Roth zijn gelijke niet.
Aan de andere kant wordt Joseph Roth vaak getypeerd als dé schrijver van alles wat voorbij is, van op stapel staande maatschappelijke veranderingen en van (historische) romanfiguren die van hun (on)vermogen zich aan deze omstandigheden te conformeren hopeloos schrikken. Daar waar de verplichte glimlach op het gezicht van de publieke figuur Franz Joseph in 'Radetzskymars' eruitzag als een klein zonnetje dat hij zelf diende te scheppen, wordt ook wasvrouw Pietri plots geconfronteerd met haar eigen onzichtbaarheid: "Ineens wist ze precies dat alle zinloze en dwaze dingen die haar waren overkomen, als het ware gebeurd waren in de genadige schaduw van de grote keizer. Zijn schaduw had alle zinloze lotgevallen nog verguld. Nu was ze weg, zijn genadige, gulden schaduw! Nu pas werden de dwaze dingen dwaas, de ongelukkige dingen laag. Ze huilde niet meer van ontroering omdat ze haar zoon had teruggevonden, maar om een dode wereld waarvan ze gedacht had dat die eeuwig zou voortbestaan."
Net zoals haar geestelijke-vader-met-notitieblok in 1939, drie jaar na verschijning van 'De honderd dagen' als versleten alcoholist hopeloos wegterend in een armzalige hal van een Parijs armenhospitaal, reeds verschillende jaren voor zich heen liep te waarschuwen voor het steile gevaar achter de niets en niemand ontziende, oprukkende Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij, is de Napoleongetrouwe Angelina Pietri ongeveer hetzelfde lot beschoren. Op de stenen van de Parijse straten dwingt een meute koningsgezinden de wasvrouw hardhandig het slot van haar Marseillaise te herzien. Koppig, blootshoofds en met haar rode haar in brand, maar ook hard, vijandig, bedroefd en ineens erg oud blijft ze haar door niemand ernstig genomen steun aan haar geliefde keizer voor zich uitroepen: "[…] als een onmenselijke, dierlijke, wilde en tegelijk hemelse en machtige kreet, stortte ze zich in de donkere, dichte horde. “Leve de Keizer!” schreeuwde ze. En nog eens: “Leve de keizer!”."
Deze geschiedenis van een tweevoudige teloorgang leest opnieuw als een Roth pur sang. Alleen dient de lezer deze keer het deksel iets verder van de pot te schuiven.

De honderd dagen / J. Roth. – Amsterdam/Antwerpen : Atlas, 2011. – 238 p.

(Deze bespeking zal ook integraal verschijnen in het decembernummer van het maandelijks boekentijdschrift De Leeswolf. Met dank aan redacteur Koen Van Baelen.)

Over een onomkeerbaar vliegje dat terugkeert naar de essentie...

2011-11-02T10:10:00.011+01:00

Het hoeven niet altijd de vetste vliegen te zijn die de doorrotte etensresten zomaar voor het bepotelen hebben. Ook kleine, fijne rosse zespotigen durven al eens alleen op een volledige overrijpe banaan te landen. Zo ook de in Duitsland geboren Nederlandse dichter Bernd G. Bevers op onderstaand wondermooi kattebelletje...

Ik was het wonderkind
maar het wonder bleef uit
en het kind verdween
in het hoofd van de man.
Daar zit het achter zijn krant
en leest zich van punt naar punt,
van dag naar dag. Verdiept
in wereldbeelden, hongertabellen,
in memoriams.

Ook vanuit de kajuit van een stuurman kunnen seizoenen knetteren...

2011-10-25T21:26:00.009+02:00

Herfst

Langzaam van ver gevolgd door den hond van den hof,
Zijn wij de oude wegen zwijgend ingeslagen.
Een bleeke herfst verbloedt achter de zwarte hagen;
Vrouwen gaan einderlangs, rouwend, in donkre stof.

Als in een kloostertuin of kerkerbinnenhof
Is de lucht stil en grijs met droefenis beslagen;
En ieder gouden blad, wanneer zijn uur geslagen,
Gaat, als een souvenir, te gronde, keert tot stof.

De stilte sluipt tusschen ons... Harten vol leugen,
Elk, moe van reizen en reeds rijp voor vreemd verheugen,
Zich vlucht en landing aan een blijdre kust belooft.

Maar 't woud heeft, deze avond, zooveel donkre weemoed,
Dat ook ons hart, meegaande, milder wordt en meedoet
Aan 't fluistren van Weleer, onder den lucht die dooft.

Als van een kind dat men betreurt en dood gelooft.

J.J. Slauerhoff, uit: Verzamelde gedichten (2008)

Flauwe herfst voortdurend op zoek naar wat wij verbergen aan weerszijden van ons voorhoofd...

2011-10-22T13:17:00.013+02:00

Vaak is een lied bedroevend eenvoudig, soms bijna op het lichtvoetige af. Maar vergis je niet: dat aanhoudende geklop op het houten schild van wat wij voordeur noemen, ontsluit in bepaalde gevallen een griezelige wederkerigheid waardoor reeds menig mens de slaap niet vatten kon.

Lied

Klop, klop.
Wie is daar?
Opnieuw de Herfst.
Wat wil de Herfst?
De koelte van je slapen.
Ik wil je haar niet geven.
Ik wil je haar ontnemen.

Klop, klop.
Wie is daar?
Opnieuw de Herfst.

Federico García Lorca, uit: Verzamelde gedichten (2009)

Borstelige schoonheidsplekken als vruchtbare broedplaatsen voor pas ontloken geestelijken...

2011-10-17T11:40:00.015+02:00

Eerst een beetje vies, nogal plastisch... tot aan het ontpoppen. Gedaan door vlinders in wording. Zelfs bij in het zwart getooide vliegeraars met geestelijke trekken wordt alles met de mantel der liefde bedekt...

God torst brokstukken op zijn rug,
zwarte gaten, dichtbehaarde moedervlekken
in het haar van zijn moedervlekken nestelen zich larven
die zich ontpoppen als novices, monniken, abten,
in het zwart geklede vlinders.

Risto Oikarinen, uit: Poëzie van dichters uit de hele wereld. Poetry International (2008)

H.H. ter Balkt bezingt, zoals hij zelf ooit liet optekenen, uitsluitend het vertrapte...

2011-10-10T09:39:00.014+02:00

Poëzie zal grimmig-humoristisch of helemaal níet zijn. Zeg dat Ter Balkt het gezegd heeft. Aardappelmeelschuim of niet. En verder: lekker aards, dicht tegen de grond, een beetje zoals met Habakuk II de Balker en Foel Aos. Pseudoniemen die, ondanks het zeldzame alles, toch in de mond van de criticus gaan. Wiegelen op de balzaal van gods akker: welke andere ronde plant is hiertoe nog in staat en in welk gedicht? Een bakje patat is bij deze wel het laatste wat wij willen...

Aardappelen

Platvloerser en toch blijmoediger plant
leeft er bijna niet in dit sombere land.
De aardappel is zo Hollands: hij danst dom
de aardappelmand in en veel later de mond.
Het bruin van oude veelgebruikte balzakken
en van wel zeer versleten bruiden paart hij
aan varkensachtige rondheid, Grootmogoldom
de gezichtsuitdrukking van rollende munt.
Op de balzaal van gods akker wiegelt hij blij
zijn spaarbank heeft hij onder de grond.

H.H. ter Balkt, uit: Machines! Maai ons niet, maai de rogge. Bloemlezing uit de gedichten 1969-1979 (1982)

Maurice en Maurice en de dichterlijke frustratie van een ongewoon lange nazomer...

2011-10-01T09:24:00.015+02:00

Het begin van de herfst, 1937. Ergens ten Vlaamsche velde. Twee schrijvende vrienden, Maurice Gilliams en Maurice Roelants, doen een zeldzame, gezamenlijke wandeling. De dikwijls literatuurspuwende voornaamgenoten zijn onder de indruk van de lange nazomer. Zo eentje die de herfst verschillende weken brutaal van zich heen durft te duwen, soms zelfs tot in de eerste dagen van de oktobermaand. Precies zo'n roodhuidenzomer die we ook deze dagen mogen meemaken. In 1937 echter primeerden dichterlijke boven weerkundige zorgen...

"Al tien dagen!"

"Wat?"

"De herfst, Roelie."

(Om elkaar niet voortdurend bij de voornaam te moeten noemen, kozen beide vrienden voor een verkinderlijking van hun familienaam: bij 'Roelie' wist Maurice Roelants dat het over hem ging en 'Gilli' deed Maurice Gilliams dan weer opschrikken.)

"Waar? Toch niet die happende, gapende warmte in de lucht?"

"Een alliteratie, Roelie."

"Ik weet het, jong. Ze spannen me soms van achter de lippen."

"Oké. Noem het dan gerust een soort van zomers naspel. Maar ik, ik zit hier wel met mijn herfstgedicht, hé. Klopt van langs geen kanten meer, volgende week gaat mijn nieuwe bundel in druk en dan krijgt een mens zo'n warm herfstbegin op zijn hoofd. En de dichter maar op voorhand over zo'n typisch herfstseizoen zitten brouwen, 's avonds moe van al dat peinzen, verwijten van de vrouw naar 't hoofd maar toch maar mooi blij dat dat verplichte herfstgedicht weer in die bundel kan. Uitgever ook content en seizoenen compleet. Maar da's natuurlijk buiten de zon gerekend dezer dagen. Enfin."

"Als je het mij vraagt, Gilli, dan dramatiseer je die ganse herfstsantenboetiek. Weet ge, man, ik heb je gedicht gelezen en enkel die eerste strofe dient aangepast. Neem 'vlasblonden' in plaats van 'grijsaards', maak van dat 'geeuwen' gewoon 'tieren' en voor 'gal' ga je op zoek naar een vrolijker lichaamssap. En doe snel nog iets aan dat 'bruin der eiken'. Verstaan? Molens draaien, onafhankelijk van de temperaturen in het najaar, sowieso; aan honing nooit gebrek en zelfs het schoonste kasteel kan nooit uit zijn grachten weg. By the way: een warme nazomer staat ook onze mijmeringen niet in de weg, toch?"

"Met zoveel pragmatiek, mijn beste Roelie, schreef ik niet zo'n uitzonderlijk schone gedichten."

"Da's ook weer waar. Aan de andere kant, Gilli, zitten mijn romans dan weer iets vernuftiger in elkaar dan die van jou. Met de strakheid van de spanningsboog in de verhaallijnen van mijn boeken, kan je zo een hamsterende eekhoorn uit een boom slaan."

"Haha... grappigaard. Ik denk dat dat hamsteren, met zo'n hitte dezer dagen, momenteel niet aan de orde is in pluimstaartenland. Die beestjes zijn, net zoals de strofen in mijn herfstgedicht, immers veel te hard in de war en van de kaart."

"Haha..."

En zo ging dat daar toen nog een poosje verder; onder dichters gepalaver ten Vlaamsche velde. Het gedicht waarvan sprake geef ik hier graag met je mee. Obey your thirst!

Herfst

Het is een land van grijsaards na de zomer,
hier geeuwt de heide in haar gal van zonde;
het bruin der eiken heeft de geur der honden,
het dorp gloeit in zijn klokken van october.

De honing druipt vermoeid in aarden potten
waaraan de handen zich getroost verenen;
en eenzaam duurt 't gemaal der molenstenen,
't kasteel staat in zijn grachten te verrotten.

Sterfbedden blinken van het goud der vaderen,
't is avond en de zonen zien het wonder:
't geboortehuis dompelt in nevel onder
en jeugd en lief en 't ál zijn niet te naderen.

Maurice Gilliams, uit: Verzamelde gedichten (2000)

'Den Amandus', plaats van wielerrust voorbij een Scheldebocht...

2011-09-19T22:13:00.021+02:00

Ces nets éveils dans les matins! - Des mantelets,
Des bonnets blancs et des sarraus, par troupelets,
Gagnaient le bourg et son clocher couleur de craie.

Dat plots ontwaken in de vroegte! - Vrouwenmantels,
Witte mutsjes en boerenkielen, steeds in groepjes,
Bereikten de dorpskom en de kerktoren, wit als krijt.

Uit het gedicht 'Zondagmorgen' (1883) van de immer aan Sint-Amands gelinkte dichter Emile Verhaeren is dit de derde strofe. Honderdachtentwintig jaar later schiet er, behalve een brutale Scheldeknik en een doorheen de tijd door de natuurelementen fel aangetaste Sint-Amanduskerk, van al die beweging niet veel meer over. Enkel de groepjes en het vroege ontwaken zijn, in bepaalde middens dan, gebleven. Die vrouwenmantels en boerenkielen en al dat krijtwit, ondertussen vervangen door bonte kleurenstoeten van spannende wielerplunjes rond overbodig, bruggepensioneerd vlees. Met daar dan onderaan goed afgestelde klikpedalen. Voorbij de dorpskom en de kerktoren, op zoek naar wat vloeibare verpozing, achter de bedompte ramen van brasserie 'Den Amandus', in brede streekbierschalen. In Sint-Amands geen lokkende, rode vruchten meer, hoog boven de hagen. En in de klare boomgaarden rond de waterdraai geen wapperend wit wasgoed in de wind maar grote, met Vlaamse bouwheernamen bestickerde, houten plakkaten en dubbele plastic bordjes, als takken aan een boom, met daarop dan 'te koop' en daar dan stickers over met 'reeds verkocht'.

Benieuwd of uit een dergelijk landschap nog poëzie kan spruiten? Ahum...

De Grotes religieuze tolerantie sloeg regelmatig om in giftige spot...

2011-09-14T16:07:00.012+02:00

De Pruisische vorst Frederik de Grote (1712-1786) was, naast een zeer verdienstelijk fluitspeler, ook een groot liefhebber van de Franse taal. De ganse dag door liep hij in de gangen van Sansoucci tegen zichzelf in het Frans te mompelen. Frans schrijven, deed hij in brieven aan Voltaire. Deze verlichte koning had naar het schijnt zo'n hekel aan het Duits dat hij zijn moedertaal enkel gebruikte in de buurt van zijn strijdros. Ook over zijn religieuze tolerantie worden vandaag nog verhandelingen volgekrabbeld. Zo kon het hem bijvoorbeeld geen moer schelen dat slotfilosoof Immanuel Kant de kleinzoon was van een protestantse Schotse zadelmaker en diens concurrent, Moses Mendelssohn, wortelde in het jodendom. De samenstelling van de geest in kwestie was, veel belangrijker nog dan zijn oorsprong, in de ogen van De Grote het voornaamste. Toch liet Frederik zich over het christendom, en je mag er prat op gaan dat dit gebeurde na een vorstelijke studie van deze godsdienst, ooit de volgende bijtende woorden ontvallen: "Volgepropt met wonderen, tegenstellingen en ongerijmdheden, uitgebroed in de overspannen verbeelding van de oosterlingen en vervolgens naar ons Europa verspreid, waar een paar dwepers het omhelsden, een paar intriganten voorwendden dat ze erdoor overtuigd waren en een paar imbecielen het werkelijk geloofden."
Geen dergelijke lucide geesten meer aan het Europese firmament.

Beschaving: het Westen en de Rest / N. Ferguson. - Amsterdam/Antwerpen : Contact, 2011. - 431 p.

Vrienden, héél veel vrienden... en een overdaad aan biografie!

2011-09-13T11:29:00.032+02:00

"Er is altijd een teveel in dit werk, dikwijls een veel-te-veel." Zo viel te lezen in een kritiek op de in september 1938 gepubliceerde roman 'Het rad der fortuin'. Samen met 'Stiefmoeder Aarde' en 'De bijen zingen' vormt dit werk de kroniek van het geslacht Wiarda, het met fel maatschappelijk realisme doorweven magnum opus van de openlijk met het communisme vrijende veelschrijver Theun de Vries (1907). Van vriend-criticus Menno ter Braak kreeg De Vries hiermee in één tijd het predicaat van "de auteur van de beschrijvende uitgebreidheid" opgeplakt. Toch werd deze Fries, met zo’n honderdzestig titels op zijn naam, "een aanmerkelijk talent" genoemd, die zich uitsluitend diende te behoeden niet het slachtoffer te worden van een "ruimtelijk-tijdelijke uitgebreidheidsmanie."
Samengevat zou dit ook het commentaar kunnen zijn op De Vries’ biografie en diens biograaf, historicus Jan Van Galen. Voorafgaand aan zijn krachttoer, deze ruim vijfhonderd pagina’s tellende levensbeschrijving met ruim tweeduizend eindnoten en ettelijke pagina’s verwijzingen naar andere geraadpleegde literatuur, ging Van Galen zijn pas in 2005 gestorven onderwerp zelfs persoonlijk opzoeken. Ook na forse selectie uit een immens archief van eerste vingeroefeningen, typoscripten met bijbehorende aantekeningen en knipsels van recensies en interviews, bleek nog te veel materiaal over om het gaan en staan van De Vries in een één deel tellende biografie te gieten. Aan het tweede deel wordt momenteel nog druk geschaafd.
De oude De Vries, die op achttienjarige leeftijd formeel als prozaschrijver debuteerde met de verhalenbundel 'Friesche sagen', gaf zijn biograaf tijdens hun gesprekken de volgende raad mee: "Ieder mens heeft altijd een paar zaken waar hij zich dood voor geneert, maar de biografie eist nu eenmaal waarheidsliefde. Dat kan niet anders." Helaas heeft Van Galen, in zijn taak om Theun de Vries te portretteren, deze waarheidsliefde regelmatig voor feitenliefde genomen. Zo is meteen ook de zwakte van deze klepper aangegeven: de extreme uitgebreidheid door een overdaad aan historische feiten en context (de ondertitel 'een schrijversleven' is dan ook bijzonder ongelukkig gekozen). Al moet gezegd dat de eerste drie hoofdstukken, over schrijver/dichter De Vries in wording, en het laatste gedeelte ‘Gevangenschap en bevrijding (1944-1945)’, waarin Van Galen verhaalt over De Vries’ traumatische opsluiting in het Amersfoortse doorgangskamp ‘De Boskamp’ aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, voortdurend weten te boeien.

Vanaf zijn zesde al werd Theun de Vries, geboren in het Friese Veenwouden en opgevoed als doopsgezinde Fries, door zijn schooljuf met spannende Bijbelvertellingen aan zijn kerkstoel gekluisterd. Zijn vader, Sjoerd de Vries, zat in de zuivelhandel. Hij leidde een kaasfabriek die door productieproblemen als gevolg van een tekort aan melkaanvoer en brandstofschaarste, begin 1917 verkocht diende te worden. Een eerste verhuis richting Apeldoorn kondigde zich aan. De kleine Theun genoot er ondertussen van dat zijn opstellen in de schoolklas met het cijfer tien werden beoordeeld. Meestal niet om de stijl maar om de spannende inhoud. Hij zag daarin een aanmoediging om in lokale nieuwsbladen, aan de hand van door hem navertelde sprookjes van Grimm, op zoek te gaan naar een groter lezerspubliek. In 1923 kwam hij dankzij zijn lerares Petronella Jacoba de Lange, "een bedaarde, fijn-beschaafde burgerlijke vrouw met dat rustige van de Noordhollandse boerin" op wie hij terstond verliefd werd, in contact met Engelse literatuur à la Shakespeare, Milton, Keats en Shelley. In datzelfde jaar verscheen voor het eerst ook poëzie van zijn hand. Het was tevens de eerste keer dat deze jonge schrijver voor literaire activiteiten (drie Kerstmissonnetten onder het pseudoniem Sijbrand Bos) een financiële vergoeding opstreek. Met zijn te licht bevonden religieuze taferelen en natuurgedichten bestookte hij vanaf 1924 de redactielokalen van de voornaamste Nederlandse literaire tijdschriften. Het was onder meer Willem Kloos, een van de Tachtigers verbonden aan ‘De Nieuwe Gids’, die de jonge, vastberaden De Vries aanraadde om "geen versregel meer op het papier te brengen, voordat gij zelf duidelijk weet wat gij zeggen wilt." En alsof De Vries toen al wist dat hij eerst aan de biografische schetsen, de typische kortgeschriften en de lokale legenden en sagen moest, duurde het nog tot ver in de jaren zeventig alvorens hij, die in 1925 het besluit nam schrijver te worden "met vermijding van alle geijkte opleidingen en systemen," zich opnieuw aan het schrijven van ernstige poëzie waagde.
De in de biografie opgenomen briefwisseling die De Vries met andere Nederlandse schrijvers onderhield, neemt de lezer heel af en toe mee onder de huid van de schrijver. Aan de hand van zorgvuldig uitgekozen brieffragmenten en herinneringen boetseert Van Galen De Vries een gezicht die de geïnteresseerde, tussen de vele feiten door, bij de zaak dient te houden. Zo ontstond met de acht jaar oudere rechtenstudent en dichter Marsman, die De Vries’ dichtbundel 'Terugkeer' positief ontving, een hartverwarmende vriendschapsband: "Met zijn korte hevige gedichten was Marsman veel talentvoller, genialer en leek hij zelfs harder dan ik. Ik had zelf altijd veel meer woorden nodig, was veel romantischer ook." Naar aanleiding van een geestelijke crisis van Marsman in 1926, schreef een aan zichzelf twijfelende De Vries: "Waarom ben ik begonnen met schrijven? Is het nu alleen eerzucht of zit er werkelijk een leven achter? Toch schrijf ik altijd maar door."
Niettegenstaande beide heren verschillende meningen over de rol van de kunstenaar in de samenleving waren toegedaan, onderhield De Vries een heel bijzondere vriendschapsband met schrijver Simon Vestdijk. Terwijl maatschappelijke betrokkenheid en levensovertuiging in het werk van De Vries centraal stonden, vond hij in Vestdijks antiburgerlijke houding geen politieke overtuiging. "Welk een geweldige literatuur zou er ontstaan," verzuchtte De Vries, als Vestdijk erin zou slagen "een even feilloos instinct voor het maatschappelijk proces te ontwikkelen als hij dat op het gebied van het persoonlijk-zielskundige bezit." Vestdijk meende dat de kunstenaar de bewegingsvrijheid gelaten moest worden om zich in een ivoren toren op te sluiten. Romans konden zowel op een sociale als een individuele wijze benaderd worden, beide beschouwingswijzen hadden evenveel recht van bestaan. "De Vries keek naar de kunstenaar als naar een ernstig strevend individu," aldus Vestdijk, en zag hem te weinig als "speelsche en onverantwoordelijk balanceur." Daarmee typeerde Vestdijk ongewild de voornaamste karaktertrekken van zijn vriend als ernstig en plichtsbewust werkpaard-schrijver. Recensenten die zijn boeken ongenuanceerd negatief beoordeelden, verweet De Vries dat de "portée" van het boek hen was ontgaan.

Toen De Vries zich in 1937 bij de Communistische Partij Nederland (CPN) aansloot, zag hij dit toch liever niet openbaar gemaakt. Voor marxist De Vries was de zaak immers eenvoudig: de ware kunstenaar diende samenvattend, begrijpend en beeldend onafhankelijk aan de zijde van de arbeidersklasse te gaan staan. Enkel zo konden ze hun strijd om vernieuwing leveren en overdragen. Deze maatschappelijke betrokkenheid betekende evenmin dat de kunstenaar lid diende te worden van een politieke partij om daar dan in zijn werk van te getuigen. De Vries had een hekel aan beginnende socialistische dichters die dachten dat sociaal inlevingsvermogen en socialistische onderwerpen goede poëzie opleverden. "Of men is kunstenaar, of men is propagandist. Een vereeniging van die twee bestaat niet," althans de ernstige, rechtlijnige De Vries.
Aan de andere kant liet hij vrienden die van zijn aanbeden communistische partijlijn afweken, ongemeen hard links liggen. Dit was het geval met historicus Jan Romein, schrijver-activist Jef Last en literator Dirk Coster. De Vries verweet vriend Coster dat hij "nooit de moed had gehad voorop te lopen in de strijd om een nieuwe wereldbeschouwing en in de achterhoede was terechtgekomen." Eind 1937, na kritiek van Coster op De Vries’ bekering tot het communisme, een aantal innige debatten over het Franse Volksfront, de Spaanse burgeroorlog en de politiek van de Sovjet-Unie en het verwijt van Coster aan De Vries dat als de Russen in Nederland zouden arriveren ze hem als eerste zouden ophangen, sloeg De Vries woedend de deur van het huis aan de Oude Delft achter zich dicht.
In zijn zoektocht naar de link tussen literator en politiek dier Theun de Vries is biograaf Van Galen helaas niet volledig geslaagd. Door zijn uitvoerige aandacht voor historische (vaak weinig relevante) details is hij een duidelijke visie op de Vries’ persoonlijkheid en zijn schrijverschap vergeten. Van Galen is dan wel weer zó thuis in het nagelaten werk dat hij de verschillende personages uit zijn boeken zorgvuldig weet te fileren om ze op die manier in het leven van De Vries zelf te integreren. Zo is de uitgebreide aandacht van De Vries in 'Rembrandt' (het verhaal van de laatste twintig jaren uit het leven van de schilder, met als dieptepunten zijn faillissement en boedelverkoop en de vroege dood van zijn nieuwe liefje Hendrickje Stoffels) voor zoon Titus heel opvallend. Het is alsof De Vries zijn aandacht bewust in de richting van de zoon verschoof, aldus Van Galen. Alsof hij zich gemakkelijker met Titus, door wiens ogen hij de vader kon bekijken als zag hij de tegenslagen en het bankroet van zijn eigen vader, kon identificeren. Of zoals De Vries zelf ooit over zijn nagelaten oeuvre zei: "Alles zit in mijn boeken. Je moet het alleen weten op te sporen. Je hebt dan een soort literaire detective nodig om het allemaal terug te vinden."

Theun de Vries: een schrijversleven 1907-1945 / J. van Galen. - Soesterberg : Aspekt, 2011. - 644 p.

(Deze bespeking zal ook integraal verschijnen in het novembernummer van het maandelijks boekentijdschrift De Leeswolf. Met dank aan redacteur Koen Van Baelen.)

Mateloos verlangend naar een zondag in de neus!

2011-09-05T09:08:00.013+02:00

Als mijn nagels waren oneindig lang,
dan kwam ik makkelijk'r an die neusbeesten d'ran.

Kan je, in de wetenschap van pas afgeknipte vingernagels, in bovenstaand koppeltje regels spreken over heimwee naar reeds lang vervlogen vingertopdeksels? Of zijn de verzen daarvoor net iets te banaal? Ik twijfel... net zoals bij volgend gedicht waarin Van der Pluijm op de rand van zijn onbegrensd verlangen en kunnen naar een doodgewone zondag loopt te balanceren...

Dank u

een oude krant waait weg over het verlaten perron
onwetend van station of trein.
stoppelige mannen drinken kopjes koffie
in het kale godverlaten restauratielokaal.
de serveerster langer dan ze is door hakken
en bollend hooggestoken lokken
wiegt plomp heur heupen in zwart mini.
ijlgrijze nevelvlagen breken tegen het raam.
als het zachtjes gaat motregenen
is het duidelijker dan ooit
de dag des heren.

Cees van der Pluijm, uit: Van liefde en een niet te lessen dorst (1998)

Of de film bijna even goed is als de wetenschappelijke splijtbom zal nog moeten blijken...

2011-09-02T12:28:00.020+02:00

"Op momenten van existentiële spanning vindt hij mentale rust in de kappersstoel."(*)

Op die manier en aan de hand van de fixaties van protagonist Govert Miereveld uit het wonderbaarlijke 'De man die zijn haar kort liet knippen' geeft literatuurwetenschapper Lars Bernaerts in het derde nummer van de reeks 'Academisch Literair', volledig gewijd aan de creatieve kracht van taal en verbeelding en de daaruit voortvloeiende wartaal die waanzinnige ik-figuren dan doorgaans beginnen uit te slaan, ongevraagd therapeutisch advies.

Hun door waanvoorstellingen aangetaste taal confronteert ons met onze aloude maatschappelijke normen rond 'gekte' en de typische grond van onze interpretaties hiervan. Met andere woorden: zijn dergelijke ik-figuren onbetrouwbaar of leveren ze juist nieuwe inzichten op? Door de retoriek van gekke vertellers te analyseren en ze vervolgens breed-wetenschappelijk uit te smeren over zo'n kleine vierhonderd pagina's waarin de premisse - aan de hand van de verhalen 'Waarom ik niet krankzinnig ben' van Maurits Dekker, Daisnes 'De man die zijn haar kort liet knippen' en 'De verwondering' van Hugo Claus - rijkelijk wordt geïllustreerd, kan toch moeilijk worden geconcludeerd dat ons wetenschappelijk Vlaams bedrijf zo goed als stilstaat?

(*) Uit: Bernaerts, L., De retoriek van waanzin: taalhandelingen, onbetrouwbaarheid, delirium en de waanzinnige ik-verteller, 2011, Antwerpen/Apeldoorn, Garant, p. 319.

Compressie met de poëzie van een uiterst gewelddadig dichter. Dames en heren, hier is... Arno Breekveld!

2011-08-30T10:16:00.022+02:00

De poëzie van Arno Breekveld, heteroniem dat op zijn achttiende als schizofreen aan de voordeur van een Friese psychiatrische instelling werd geplaatst, is allesbehalve psychotische woordenkramerij: open naar buiten en tegelijkertijd de hele wereld binnenin. Grammaticale regels: foetsie! Tegenstrijdige thema's die elkaar als hypernerveuze beurstraders voor de voeten lopen terwijl de betekenis en de context van de op elkaar volgende zinnen ondertussen mijlenver van elkaar blijven staan. Poëzie als een hyperbewuste denkactiviteit waarin klanken en woorden, als een soort cement van alles wat gedacht en gezegd kan worden, binnen en buiten aan elkaar lijmen.

Nu... doet de meeste poëzie dat dan niet? Inderdaad! En gelukkig is er ook psychiater Henk Corthals, beslagen in de onderwerpen psychiatrie en literatuur, die, al voorwoordend bij de uitgave van Breekvelds verzameld werk dat precies vierenveertig gedichten telt en hierdoor nog dunner doet dan de gegroepeerde rijmsels van Willem Elsschot, de poëzieliefhebber attendeert op het feit dat Breekvelds poëtische taal, aan de hand van alle voornoemde wetten, simpelweg de buitengebieden van onze kennis openbreekt. Als met een breekijzer, stel je voor! Zo wordt in het gedicht 'Compressie' het bezielde lichaam gelijkgestelt aan een bizarre machine die lijkt uitgevonden te zijn in de buitengebieden van de wetenschap.

En... in tegenstelling tot de taal van schizofrene patiënten is die van Breekveld wèl affectief geladen en zou die binnen de creatieve werkingssfeer van de taal moeten spreken. Niks hermetisch, gewoon extreem open. Gelukkig staat de toegang niet bewegwijzerd. Een gedicht is tenslotte geen familiedag van een op haar retour zijnde ooit zo glorierijke Vlaamse volkspartij!

Compressie

Liefste, hebt U geen compressie
met mij? Wilt U niet Uw minnig
buikmeubeltje in mijn reuzenkast
naar binnen drukken om gasdicht,
grond- en regendicht in mijn
binnenste blauw te schijnen eens?

Uw schudden en zuchten brengt
verhoogde drukking in dit kabinet.
Scheluw van pressuur, broeiïg
ziet mijn hart ze binnentrekken:
de schietkwasten de ratelkieren de
windscheuren. Ik hoor knappen,
waar hoog voor U mijn hart heeft
gezeteld gezeten. Liefste, hebt U
geen compressie met mij?

Klinkklankende, klare drukking nu.
Ik ga te water want ik barst en
vaar dikke luchten onderdoor.
Bomenhout aan de kant, geboomtehout.
Dat de specht het kloppe.
Dat de wind de bomen waaie om
en om en naast mij weken late dan
en werken, tegen barstend' enigheid.

Liefste, sta me na, heb compressie,
want het zijn Uw weke wateren waarin
nu heel mijn geperste borstdressoir
gekleed en wel verglijden gaat.
Hoor ik U roepen van de kant?

Schreeuw in naar Bethel,
Kyan en Margary, broeders in
de atmosfeer van heel allenig
met die bomen daar saampjes weg te
rotten, de ontluchtingsschreeuw
van me vrij geweekt te weten
van U, die dit niet met mij heeft:
compressie.

Zwart uit de wondermond: verzamelde gedichten / A. Breekveld; gekozen en ingeleid door Henk Corthals, en voorzien van een biografische schets door Atte Jongstra. – Amsterdam : Candide, 2006. - 96 p.

Ramen dichtdoen in de zomer heeft geen enkele zin...

2011-08-23T20:35:00.013+02:00

"Ik heb het raam dichtgedaan om de zomer niet te horen/maar de zon brandt door de muren/en de vliegen draaien hun motoren klem in de gordijnen." (*)
Het zou inderdaad stukken fijner (en droger) geweest zijn indien de weerman vanavond zijn weerbericht was begonnen in de buurt van deze dichtregels. In plaats daarvan: beelden van bruine modder- en slijkstromen, voornamelijk in de buurt van dat niet te splitsen Brusselse kiesarrondissement. Tot sporens toe, in benedenverdiepingen van deze ochtend weinig vermoedende kleine zelfstandigen: van de overspelige Ukkelse haarkapster tot de minzame groenteboer uit Halle. De vliegen, als die er al waren, hadden vandaag hun motoren überhaupt niet draaiend. Wat moesten ze dan in godsnaam klem gaan vliegen?

Net zoals het raam in bovenstaande regels geen enkele functie heeft, hebben ook weerberichten door de bank genomen dat niet.

(*) Jan Baeke, uit: Groter dan de feiten (2007)

Neurotisch schrijfpaard Herman Brusselmans schiet weer raak!

2011-08-19T08:57:00.012+02:00

Vandaag toch nog iets noemenswaardig meegepikt uit zogeheten kwaliteitspapier. Op de achterkant van de Standaard der Letteren schiet schrijver-columnist Herman Brusselmans de betekenis van de rubriek 'De Ingeving', waarin auteurs doorgaans vertellen op welke plekken de beste ideeën naar boven komen, spijkerhard aan flarden: "Schrijvers die zeggen dat hen maar een paar goede zinnen per dag invallen, zijn losers. Wat schiet je daarmee op? Stel dat ik een kasseilegger ben en maar één kassei per dag leg. En dan zeg: maar het is wel een goede kassei, hoor! Wat een bullshit."
Van dat zelfrelativerend schrijvend grut schiet onze Vlaamse bodem veel te weinig wortels...

"Hubert René de Vries: hét wonder van de maand."

2011-08-18T10:39:00.013+02:00

21 mei 1934: de Nederlandse schrijver, essayist, communist, recensent en bibliotheekbediende Theun de Vries schreef, aan de vooravond van wat dan nog een onmetelijke carrière in de letteren diende te worden, zijn eerste zoon op papier. Het kleinood heette Hubert René. Zijn voornaam moest een verwijzing zijn naar de Franse tak in de familie Vernes, de kant van De Vries' echtgenote Aafke. Theun zelf, bij de geboorte van zijn zoon een verse zevenentwintiger, voelde aanvankelijk bijzonder weinig voor het ouderschap. Het aanstaande verlies van zijn diep vereerde zelfstandigheid en vijheid en ook de angst voor het onbekende nepen hem de luchtpijp toe. Aanvankelijk, dus. Want een paar maanden later, meer bepaald in september 1934, stond des vaders sentiment, fijn verkapt als 'Spreuken voor mijn zoon', te lezen in het literaire tijdschrift De Stem. Het werden aandoenlijke, kleine versjes...

Het is de mond die jouw klein slaaplied zingt,
de zwelling waar je rust en blindelings drinkt,
toevlucht en middelpunt: jouw dag gaat leven
wanneer je in dit warme meer verzinkt.

Theun de Vries: een schrijversleven 1907-1945 / J. van Galen. - Soesterberg : Aspekt, 2011. - 644 p.

Vergeet de aan het ziekbed neergeknielde en geolieverfde opdrachtgevers in kerkelijke gewaden...

2011-08-08T22:22:00.011+02:00

... want als je goed in de halfopen ogen van het stervende rompje op het rechterpaneel van Van der Weydens triptiek 'De zeven sacramenten' kijkt, dan kan je niet anders dan vermoeden dat ook dichter H. Marsman (let op de ha punt en geen Hendrik!) dit geschilderde, stille verzet ooit moet hebben gelezen...

Verzet

Toen zei de man: ik ben moe;
vijand laat van mij af;
ik verweer mij niet meer;
ik lig nog maar wat en wacht af
of ik gehaald word vannacht.
en de priester: ik breng u den Heer.
maar hij met een laatsten slag
sloeg het kruisbeeld weg van zijn mond
en krijste: ga weg -
neem mijn laatst bezit mij niet af:
mijn zonden gaan mee in mijn graf.

H. Marsman, uit: Verzamelde gedichten (2002)

Omhoog met die stad, omhoog met die stad!

2011-07-12T21:52:00.009+02:00

Naar jaarlijkse gewoonte wil ik het hier toch even hebben over de toekomende stadsorgie die vanaf aanstaande zaterdag opnieuw de straten van Gent zal onderkotsen en -poepen. Meestal doe ik dit 'stilstaan bij' aan de hand van een gedicht. In onderstaand geval situeer je de Zuid-Limburgse dichter Frans Budé best ergens ter hoogte van de Vlasmarkt, op de tiende avond aldaar. Met zijn vieze schoeisel tussen lege, plastieken bekers - die de anders gladde macadam het en masse toegestroomde, hopeloze volkje normaliter op de grond zou doen belanden - de balans van het onverstaanbare gewauwel van omstaanders opnieuw wat richting gevend. Om dan, flauwgefluisterd en tegen het ochtendgloren, in de muilen van halfvolle vuilniswagens definitief te worden gesmoord. Een jaar terug het containerpark in, tussen het brandbare en giftige stadspleinsteengruis...

Het bestaat dus echt: verward, verloren
een café binnenlopen, namen opzeggen,
een vrouw zijn dorst aanbieden,
daarna zich onvindbaar maken.

Fluisteren buren in het hotel
dat er nergens oorlog, nergens echtbreuk,
alleen maar liefde is, niemand weet hoelang.

Aan beide zijden van de straten het licht
toereikend, zolang nog niet gedoofd,
rolt zich uit, catwalk voor de nacht.

Een zuchtje wind, de lucht klaart zacht,

tilt omhoog de stad.

Frans Budé, uit: Bestendig verblijf (2009)

Met woorden kan men nooit genoeg tevreden zijn...

2011-07-07T00:05:00.012+02:00

Voor dezer dagen potentiële Belgische bij-de-formateur-aanschuivers komt deze keer vanuit Noord-Holland een wijze raad aanwaaien. Door, naast, boven of onder de allereerste formateursnota: haal vooral, met het oog op het maken van een grote liefde na desgevallend dingen te hebben willen zien door niemand anders ooit tevoren gezien, de laatste versregel in jullie koppen. 't Kan misschien eens geen kwaad. Buig jullie in de eerste plaats niet te diep over deze, gene of andere nota. En nee, Lodeizen heeft het nu eens niet over 'overzomeren', maar gewoon over 'even het land uitgaan'...

ik was niet tevreden met mijn woorden

en met de wereld die te koud is

ik wilde dingen zien nog nooit gezien

door de andere mensen

en van mijn lange haat wilde ik

een grote liefde maken

en daarvoor ben ik uit dit land gegaan

Hans Lodeizen, uit: Verzamelde gedichten (2007)

"De koevoet op de klomp: zo wrikt hij steen bij steen."

2011-07-05T09:25:00.013+02:00

God

Een god in de gedaante van een uil
verblijft op zolder.
Wij luisteren naar het krassen van zijn klauwen
en dankbaar vinden we op tafel
zijn smakelijke uitwerpselen.

Miroslav Holub, uit: De geboorte van Sisyphus : een keuze uit de gedichten en andere teksten 1958-1998 (2008)

Toen ik afgelopen maandag de biografische mastodont 'Theun de Vries : een schrijversleven. 1907-1945' bij mijn plaatselijk postpunt ging ophalen, kwam mijn dankbaarheid aanvankelijk niet verder dan die uit bovenstaande, beeldrijke verzen. En dat is vandaag, wanneer ik mijn best doe dit blogbericht te vervolledigen, nog voor geen meter verbeterd.
Met een zelfgekozen service flatovergang en de geboorte van een allereerste achterkleinzoon in 't verschiet dienen ze bij het charmante en zeer uitvoerige berichtenblad 'De Leeswolf' beter te weten. Drie weken krijgt een ongeoefend, en dromend van vloeiend uit de pen rollende recensies, meningenoudje om een dergelijke klus te klaren. Een voltijds renteniersleven als eigenaar van verschillende appartementen in de buurt van onze Vlaamse kustwateren, diverse onbetaalde mandaten in beheerraden van door de inspectie nooit gecontroleerde vzw's en de erbarmelijke rug van iemand die bijna dubbel zo oud is als de gezegende leeftijd waaraan ik ben verslingerd, brengen me bij zulk een bericht bijna in de buurt van een zoveelste hartkwaal.
Niks en niemand houden dezer dagen nog rekening met een zich voortslepende, trage oude knar. Zo ook niet de meer dan tweeduizend voetnoten waarmee historicus Jan van Galen, de in mijn ogen nu al verdienstelijke De Vries' biograaf, het eerste deel van zijn immense biografie wist af te sluiten. Als herkauwende Belgische witblauwen staren ze me van achteraan deze vuistdikke levensbeschrijving keihard aan. Hopelijk moet ik na twee nachten nog niet aan het oude peteninfuus want op het intakegesprek dat aan de toewijzing van mijn eigen service flat voorafging, loog ik de ambtenaar een prima bloeddruk voor.
Enfin, ik zie wel. Morgen om een verse stoel en naar een schriftelijk bericht over de aangekondigde indexsprong kunnen mijn tweede verblijfhuurders aan zee ook fluiten. Hun klachten verwijs ik rechtstreeks door tot in de muil van de grote, boze leeswolf.

Man met esdoornscherpe blik spoedt zich naar de poëzie...

2011-06-30T21:38:00.017+02:00

Stekende hartklachten, enge benauwdheid, droevige armoede, voortdurende verbanning en het nijpende voorgevoel dat hij hierdoor tegen de zomer van 1937 waarschijnlijk zijn laatste gedichten aan balen gewillig papier zal toevertrouwen, houden zelfs vertaler Arie Visser niet tegen om uit het meest onleesbare Mandelstam-Russisch de mooiste Nederlandse verzen-in-vertaling te slijpen. Zowaar de bekendste slavist onzer regio's, de betreurde Karel van het Reve, zou dit ootmoedig toegeven. Daar mijn kennis van het Russisch zo goed als onbestaande is, een reden te meer om me te geloven. Al kan dit laatste ook ruimschoots gecompenseerd worden door mijn twee stevig-lillende neusgaatjes voor druipend-cleane poëzie. Schadeloosstelling hieronder in tweemaal vier lijnen...

Ik zeg dit zacht en niet concreet
want het is nog niet het juiste uur:
het onnavolgbaar hemels spel
wordt met oefenen geleerd en zweet...

En wat je veel te vaak vergeet
onder de lucht van het vagevuur -
het zalig hemelse bestel
is een huis dat je steeds bij je weet.

Osip Mandelstam, uit: Schriften uit Voronezj (voorjaar 1937)

Eurosceptische noorderlingen? Best mogelijk.

2011-06-28T12:42:00.012+02:00

"Wanneer de een of andere buitengewone gebeurtenis in het leven intreedt, wanneer een wereldhistorische held helden om zich verzamelt en heldendaden verricht, wanneer een crisis intreedt en alles beteekenis krijgt, wenschen de menschen daarbij te zijn; want dit vormt. Best mogelijk. Maar er bestaat een veel meer voor de hand liggende manier, waardoor men veel grondiger kan worden gevormd. Neem een leerling van de mogelijkheid, zet hem midden op de Jutlandsche heide, waar niets geschiedt, waar het opvliegen van een korhoen de grootste gebeurtenis is; en hij beleeft alles volmaakter, precieser, grondiger dan hij, die op het tooneel van de wereldgeschiedenis wordt toegejuicht, maar die niet door de mogelijkheid gevormd was."

Als binnenkort de eerste boeken, waarin geleerde economisten en volleerde debt traders verhalen over het Griekse financiële drama, op de o zo stabiele boekenmarkt worden gegooid, dan kan deze Kierkegaard alvast op de eerste bladzijde dienen. "Wie daarentegen gevormd wordt, blijft bij den angst." Iemand de demonstranten in Athene dit al meegegeven?

Uit: Kierkegaard, S., Angst, s.d., Amsterdam, De Gulden Ster, p. 206-207.

"Hij kwam en was onmiddellijk innemend."

2011-06-25T15:12:00.012+02:00

"Wilt gij mij het genoegen doen Zondagmiddag het dagelijksch brood met mij en de mijnen te komen gebruiken? Het zal voor die gelegenheid uit soep, vleesch en groenten bestaan."
Zo ging het op 30 april 1937 in een brief van Maurice Roelants aan Maurice Gilliams. In tijden waarin schrijvers nog brieven aan elkaar stuurden, was het na een aantal keren heen en weer vaak prijs. Met spijzen en dranken werd de ene tot aan de eettafel in het schrijfhol van de andere gelokt. Soms moesten daar zelfs jaren overheen. Zoals in bovengeschreven geval. Gilliams, zonder schooldiploma en daarom niet altijd de meest zelfzekere, werd door Roelants naar Woluwe gedreven om "(...) eenige fantastische plannen te bespreken."

In een voetnoot bij deze passage in het mooie, zorgvuldig samengestelde brievenboek 'Die Onvindbare heb ik bij u gezocht, Maurice... De briefwisseling tussen Maurice Gilliams en Maurice Roelants' annoteert literatuurwetenschapster Liesbeth Van Melle dat ze uit andere briefwisselingen hoegenaamd niet heeft kunnen afleiden wat ook maar enige betrekking zou hebben gehad op die afgesproken "Zondagmiddag" en over die voorgenomen "fantastische plannen." Ook naar de kwaliteit en de samenstelling van de toen opgediende spijzen werd achteraf in geen enkele brief verwezen.
In 1927 verscheen Roelants' veelbesproken roman 'Komen en gaan'. Drie jaar later kreeg hij er de driejaarlijkse staatsprijs voor proza voor. Samen met Zielens en Walschap kondigden Roelants schrijfsels het begin van een zoveelste romanvernieuwing in Vlaanderen aan. In een vierde druk bij Manteau gaf romancier Roelants zelf al het antwoord op het hiaat in Van Melles onderzoek: "De geringste geheimenis tusschen een vrouw en een man geeft hun een neiging naar afzondering en is hun een reden om verdere vertrouwelijkheid te scheppen." Aan de lezer om de gevolgen van dit romanfragment te vertalen naar de afloop van die mysterieuze "Zondagmiddag": ofwel had de vrouw van Roelants weinig culinair talent en werd daar dan ook in alle talen over gezwegen ofwel moest de schrijver, om redenen van wisselend huwelijksontrouw, zelf aan de potten en kookte hij er bijgevolg maar weinig van. En met een verwaarloosde maag überhaupt geen fantastische plannen!

Die Onvindbare heb ik bij u gezocht, Maurice... De briefwisseling tussen Maurice Gilliams en Maurice Roelants / L. Van Melle. – Gent : Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, 2006. - 287 p.

"Er zijn verschillende, gevaarlijke soorten van mensen, die de automobilist op zijn weg, of onderweg, kan ontmoeten."

2011-06-22T23:41:00.019+02:00

Hoogstwaarschijnlijk bedoelde Cyriel Buysse met deze gevaarlijke mensensoort niet Georgette Leblanc, de Franse gevallen operadiva en andere bedhelft van zijn goede vriend Maurice Maeterlinck. Bijna even lyrisch als de Nevelse Snor in 1910 over de automobiel van wiel tot stuur, schreef ook zij in haar latere mémoires nogal extatisch over het eerste stalen ros van haar geliefde Maeterlinck: "Nous eûmes l'automobile de la première heure, un de ces véhicules hauts sur pattes qui semblaient courir après leur cheval.(...) Nos départs étaient triomphants. Le bruit de ferraille qui signalait notre passage attirait les voisins. On agitait des mouchoirs; les poules, qui n'avaient pas encore compris, s'affolaient devant le capot."

Nog lyrischer, meestal nagenoeg bij alles van zeker slijtage dat zijn pas kruist, is fotograaf en zelfverklaard Buyssekenner Michiel Hendryckx. Op Klara doet zijn vrolijke hertocht iedere zondag in juni vanaf de noen menigeen geestig wakker worden. En als zijn Gents schoolmeesteraccent te drammerig dreigt te worden, schakelen alerte radiotechnici Hendryckx' microfoon bijtijds uit en zijn er de hilarische tochtverhalen van Buysse zelf. Zelfs de fijn uitgezochte Franse deuntjes tussendoor doen de luisteraar regelmatig naar vergeten tuf-tuf-clubs en slecht geplaveide straten in Arles verlangen.

IJzergrauw en konijngrijs: dwergen zijn vaak nieuwsgierig...

2011-06-20T21:07:00.014+02:00

"Als de slaapkamer de hele dag niet gebruikt wordt kan een konijn zich ook daar eenzaam voelen. Wordt de slaapkamer overdag vaker gebruikt dan is dit een prima plaats voor een konijnenkooi.(...) Waar een konijn echter een hekel aan heeft is lawaai. Of dat nu rock, klassiek of andere muziek is, voor een konijn allemaal lawaai voor zijn gevoelige oren. Liefhebbers van luide muziek dienen dus voor het konijn een ander plaats te vinden, of een koptelefoon te gebruiken.(...) De meeste huisdieren houden ook niet van sigarettenrook. Wordt er in de woonkamer dus stevig gerookt, dan is dit ook niet de ideale plaats voor de kooi.(...) Voor de rust van het dier is het beter de kooi tegen een wand of in een hoek te zetten. Het dier voelt zich dan in de rug gedekt.(...) Het spreekt eigenlijk voor zich, maar ook een plaatsje bij de verwarming is niet aan te bevelen. Toegeven, er zijn nogal wat zaken waar men rekening mee moet houden bij het zoeken naar een plaatsje voor de kooi. Maar voor het welzijn van een dier is een goede huisvesting van zeer groot belang. Net zo belangrijk, of misschien wel belangrijker als voeding."

Als de openbare bibliotheek haar boeken via een tweedehandsmarkt aan de man brengt dan kan je er maar beter vanaf de eerste dag bij zijn. Als je te lang wacht, vind je er doorgaans enkel nog gedateerde reisgidsen waarin het IJzeren Gordijn voor een groot deel van de Europeanen de prijs van een grijs brood bepaalt, onvolledige encyclopediereeksen van de meest onooglijke menselijke lichaamsdelen en series huisdierenboekjes bedoeld voor kinderen die best niet al te veel lawaai maken, nog niet aan de sigaret zijn en verder de keuze wordt gelaten of ze al dan niet voor een leven in bed kiezen. Zeker als ze gaan voor de aanschaf van een dwergkonijn als gezelschapsdier. Tachtig bladzijden do's-and-don'ts voor een optimale behandeling van die schattige twee-oren in handen van de allerkleinsten.

Tegenwoordig zet je het dier terug in een veel te klein hok middenin een doorrookte woonkamer waar de muziek loeihard staat en voortdurend volk aan- en afloopt. Dwergkonijn gestrest? Voorzekers! Een stevige scheut relaxatiekorrels van Sanal, oorspronkelijk uitsluitend bedoeld voor katten en honden dus wat doses betreft zeker voldoende, en je maakt van je konijn een voortdurende bezienswaardigheid waar krijsende kinderen, gevoelige koulijders en pafferige thuiszitters ook iets aan hebben. Zeg nooit dat de openbare bibliotheek niet informeert!

Het dwergkonijn als gezelschapsdier / R. Dekker en J. Balder. – Nieuweschans : Etiko, 1996. - 80 p.

"Ik besloot mijn gedicht te wijden aan een verloren christelijke moeder. Zo is het ongeveer gegaan."

2011-06-16T23:31:00.009+02:00

Lichtzinnigheid, achteraf gezien. En de modus van dat doe ik snel wel even. De belofte aan de redactie van een literair tijdschrift om op zoek te gaan naar een antwoord op de vraag waarom hij precies dit ene gedicht schreef, was er misschien een van het soort beloftes die dichters zelf niet kunnen nakomen. Bij nader inzien welterverstaan. Maar ja... belofte maakt schuld én zoals dichter Rutger Kopland het in zijn memoires zelf vermeldt: "Als je een mooi en goed vers hebt gemaakt wil je dat zoveel mogelijk mensen dat zien, dat vers en dat je het gemaakt hebt." Vooral dat laatste, dat je het gemaakt hebt, is van doorslaggevend belang.

Ik ging naar moeder om haar terug te zien.

Ik zag een vreemde vrouw. Haar blik was wijd en

leeg, als keek zij naar de verre overzijde

van een water, niet naar mij. Ik dacht: misschien

- toen ik daar stond op het gazon, pilsje gedronken

in de kantine van het verpleegtehuis, de tijd

ging langzaam in de godvergeten eenzaamheid -

misschien zou 't goed zijn als nu Psalmen klonken.

Het was mijn moeder, het lijfje dat daar roer-

loos stond in 't gras, alleen haar dunne haren

bewogen nog een beetje in de wind, als voer

zij over stille waatren naar een oneindig daar en

later, haar God. Er is geen God, maar ik bezwoer

Hem Zijn belofte na te komen, haar te bewaren.

Rutger Kopland, uit: Tot het ons loslaat (1997)

"De korte rapportage over ganzen ging over ganzen. Het gedicht gaat over iets anders, het gaat over waar het over gaat."

2011-06-14T12:20:00.011+02:00

Na eerst wat medelijden te hebben getoond voor journalisten - want om te weten te komen hoe schapenvlees smaakt, zijn zij de enigen in het schrijvend gelid die het volledige schaap dienen op te eten - gaat dichter-psychiater Rutger Kopland in zijn essay 'De elf geboden' ervan uit dat de lezer van de door de dichter gezochte afgebeelde werkelijkheid uiteindelijk dient te zeggen dat het zo is. Zelf verwoordt hij deze poëziepremisse als volgt: "In een van mijn gedichten vliegen kakelende ganzen over. Ik stelde mij die voor. Ik zal het gedicht citeren en hoop dat u zult denken: ja, inderdaad er vlogen ganzen over."

Wat bedoelde je toen je zei: diepte
dat is een woord voor wat ik nu voel - diepte.

Er vloog een kleine groep ganzen over,
een ijskoude glasheldere hemel in december.

Dat is het wat ik bedoel zei je: ganzen
godvergeten hoog, hun dunne geschreeuw
wat is het, dat alleen zijn samen
dat blinde lot

weten van die diepte die we hemel noemen
het is een heel oud gevoel - een soort medelijden
ouder dan ik

ik heb dit mijn leven lang gezien en gehoord
ik heb als kind gedroomd dat ze me mee wilden nemen
ik weet nu dat ik ergens zou zijn achtergelaten.

We bleven kijken en luisteren.

Rutger Kopland, uit: Over het verlangen naar een sigaret (2001)

Guido Gezelle moet leren zwijgen of anders kan hij met zijn schuldbewustzijn elders heen!

2011-06-09T20:18:00.020+02:00

Mocht ik nooit een dag beleven,
of 't mij mede- of tegenslaat,
dat ik vrij niet uit kan geven
wat daar in mij ommegaat!

Geen zwaarder wegend kruise
als 't kruis, hoe zal 'k het heeten?
van die 't niet zeggen en durft,
of die 't niet zeggen en kan!

Zoo mist voorwaar, zijn wederpaar
geen veugelken in 't net,
zoo mist geen kind, hoe teer bemind,
zijn moeder noch zij hét.

Wat moet ik aan deze strofen nog toevoegen als een oud commentaar zoveel beter de mijter op de staf slaat? Niks stond literaire kritiek toen in de weg om priesters lessen in het schuilhouden van de eigen intimiteit te geven. De aanleiding? Enkele zingende verzen, niks meer: "Niets kon Gezelle verzwijgen! Wellicht geen jonge priesterleeraar die zich niet tot een of ander verstandigen en deugdzamen student aangetrokken voelt en meer dan één onder hen voelt waarlijk liefde voor een student. Maar waar schier allen dat geheim houden, daar heeft Gezelle argeloos alles verklapt."

Vlaamsche temperamenten / K. Van Acker. – Antwerpen : Standaard, 1944. – 119 p.

Alleen al de gedachte aan een hond doet de mens vaak wijze dingen besluiten...

2011-06-07T10:27:00.012+02:00

"Antoine had altijd het idee gehad dat hij zo oud was als een hond. Toen hij zeven jaar was, voelde hij zich versleten als iemand van negenenveertig; op zijn elfde had hij de desillusies van een oude man van zevenenzeventig. En nu, op zijn vijfentwintigste, nam Antoine, in de hoop op een wat aangenamer leven, het besluit om zijn brein in het doodskleed van de stompzinnigheid te hullen. Hij had maar al te vaak geconstateerd dat intelligentie het woord is dat goed doortimmerde en fraai verwoorde stommiteiten aanduidt, en dat het zo'n aberratie is, dat je er dikwijls meer voordeel bij hebt wanneer je dom bent dan wanneer je een beëdigd intellectueel bent. Intelligentie maakt ongelukkig, eenzaam en arm, terwijl de verhulling van intelligentie een onsterfelijkheid van krantenpapier en de bewondering van mensen die geloven wat ze lezen, te bieden heeft."

Al wandelend, met een plastic draagtas in iedere hand, ongewassen haar en slobberhemd rond de bast. Nogal honds, zo staat de Fransman Martin Page op de binnenkaft van zijn debuut, nu alweer zo'n tien jaar geleden, over de ganse bladlengte afgebeeld. Zichzelf een heel klein beetje Antoine aanmetend, aan het begin van zijn zoektocht naar het gekkenwerk achter onze normaliteit. Wat volgt: een aangename, fijne satire...

Hoe ik dom geworden ben / M. Page. – Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2003. - 126 p.

"Ze leed verschrikkelijke pijnen, had het over 'hartklepkrimping', enzovoort, enzovoort."

2011-06-03T14:46:00.008+02:00

"Zeer degelijk en kerngezond boerenmeisje met een bovengemiddelde intelligentie die door omstandigheden geen schoolopleiding heeft genoten. Haar vader en grootvader leden jarenlang aan 'maagkrampen'.(...) Ze woonde bij haar broer. Huwelijksaanzoeken sloeg ze konsekwent af: ze 'kon de beslissing niet nemen'; ze 'had angst voor het huwelijk'.(...) Toen ze 47 jaar oud was stierf haar broer. Ze raakte 'overwerkt' en kreeg maagklachten en zag zich spoedig erna genoodzaakt met werken te stoppen. Ze trok van de ene arts naar de andere en kreeg de uiteenlopendste diagnoses, zoals maag- en darmverslapping, verrottingsproces, colitis membranacea, galgruis, leververharding, wandelende nieren, en later ook hysterie. De medicijnen die ze nam waren volgens haar 'vergif', en deze overtuiging bracht haar ertoe in een tijdsbestek van enkele jaren F 10.000 te besteden aan elektrische behandelingen, massages en andere mooie zaken, zodat ze voor haar inkomen afhankelijk werd van liefdadigheidsgiften.(...) Haar behandeling die erop was gericht haar klachten te negeren en haar af te leiden leidde er in de vijf jaar dat ze bij ons was toe dat ze weer dagelijks werkte en ophield te eisen dat wij haar klachten behandelden, dat dan met de kanttekening dat wij er toch niks van begrepen. Zodra men over haar aandoeningen begint, vervloekt ze haar lijden en haar behandeling. Ze kan in een paar seconden weer vriendelijk worden, tot op het erotiserende af."
De patiënte op bovenstaande foto, met de verstard-lieflijke mimiek om het gezicht, heet schizofreen hypochondrisch te zijn. De gevalsbeschrijving zelf is er eentje uit de eindeloze reeks door Emil Kraepelin (1855-1926), Duits psychiater, hoogleraar en psychose-onderzoeker, gediagnosticeerde patiënten.

Van dementia praecox tot de groepen van schizofrenieën: twee pogingen tot begripsbepaling van een psychiatrisch ziektebeeld / E. Kraepelin en E. Bleuler. – Amsterdam : Candide, 1997. - 233 p.

"Wie is de dwazerik die 't jaar heeft doen beginnen den eersten Januari?"

2011-05-31T12:42:00.019+02:00

Zo riep een kolerieke Stijn Streuvels aan het begin van zijn meimaand, maand van 'nieuw' en 'vernieuwing', ooit gebald uit. Volgens Streuvels' nauwkeurige, prozaïsche berekeningen diende ons nieuwjaar eigenlijk altijd al in deze drielettermaand te beginnen en niet, zoals ook toen al gebruikelijk, in januari "(...) midden 't doode getijde, wanneer alles rust en stil ligt, in doodsslaap begraven." Een bedenking als geen ander.

Gelijk deze Ingooigemnaar de maand mei in zijn 'De Maanden' (1940) op aandoenlijke wijze gelijkstelde met het volwassen worden van de lente, vind ik dat Streuvels' pro mei-argumenten door nieuwjaars-, kalender- en seizoenscommissies overal te lande zorgvuldig moeten worden nagelezen: "Nu mag de Mei-koningin hare intrede doen.(...) Voortaan krijgen de dagen hun treffelijke lengte: ' s morgens vroeg klaar en 's avonds laat donker. Het wordt een plezier met de zon in 't venster uit bed te springen, een schande mag het heeten er in te liggen als de kimme reeds in brand staat.(...) Die lenteboodschap is allenthenen over de wereld gegaan - alles en allen doen er aan mede in jubelenden levenslust en uitspattend weeldegewoel.(...) Nu zal het mirakel gebeuren: de wereld wordt opgetooid met bloemen. Op de perzikboomen is 't reeds begonnen: een regen van roze sterretjes; de kerzelaars doen het hen na met een zwerm van hagelwitte bloesem; weldra zal het de beurt zijn van de perelaars, de pruimen, en 't laatst van al komen de appelboomen.(...) En 't geurt alom in hoven en lochtingen, naar goudregen, lieve-Vrouw-bedstroo, jasmijnen die hun roze en witte ruikers hoog in de lucht opsteken en de meidoorn die in bloei staat gelijk besneeuwd - met dikke, witte sneeuwbressen beladen, die een geur uitstoren van verschgebleekt waschtegoed." En op het einde van zijn ode aan de meimaand kon Zijne Nobele Besnorde het niet laten om die sneeuwlelijke januari nog eens extra in de pan om te keren: "Wie kan er aan kwaad weer gelooven als de wereld in feestgroen en bloemen getooid staat, als kalvers en veulens hun gat opsmijten van weelde. Zie den boomgaard: al die witte vluwe op kerzeboomen en perelaars, is dàt misschien sneeuw?!"
Morgen scheren we met zijn allen richting juni en juni brengt, net als tachtig jaar geleden, normaliter de eerste felle zonnehitte "(...) met witte wolken in 't blauw geluchte. Vast weer en warmte."

Uit: Streuvels, S., De Maanden, 1941, tweede druk, Tielt, Lannoo, p. 69, 74, 75, 76, 81, 82, 84 en 92.

"Veel schizothymen vallen op door gemis aan lichamelijke beweeglijkheid en vooral zouden velen erg onbeholpen turners zijn."

2011-05-30T21:38:00.019+02:00

Om de randen van mijn handen
tasten mijn handen
naar mijn andere handen
onophoudelijk.

Dat Van Ostaijen in zijn met-een-lichte-voorkeur-voor-het-eigen-ik-poëzie nagenoeg alles koel en heel logisch waarnam om vervolgens te gaan idealiseren en deformeren tot de regeleinden eraf vlogen, kwam alleen zijn dichtkunst zelf ten goede. Dat hij een mens was zonder liefde, zonder genot en zonder aanvaarding van wat de zintuigen hem boden, zoals dokter K. Van Acker, hoofdgeneesheer van het gerenommeerde Gentse Guislaininstituut in zijn boekje 'Vlaamsche temperamenten' uit 1944 bij hoog en bij laag verkondigde, is volledig voor de rekening van de zenuwarts zelf. In datzelfde boekje schreef Van Acker de Antwerpse dichter ook een schizothym temperament toe. Een persoonlijkheidsstoornis die vandaag in de buurt van het schizofrene type gediagnosticeerd zou worden.

Ook een schizothym temperament gaat prat op een aantal typische eigenschappen: een inwendige, onbehaaglijke affectiviteit die leidt tot onverschilligheid, geprikkeldheid en ontevredenheid; een beperkte en indirecte omgang neigend naar onpersoonlijke, principiële en theoretische socialiteit; een onbeweeglijkheid waardoor de actie zich slechts tot één terrein beperkt en een sterke aangetrekkingskracht van het eigen ik en de daarbijhorende gedachten. Dit alles in gedachten wordt de uitspraak van Paul van Ostaijen, waarin hij beweerde geen slaaf te willen zijn van de reële wereld, van de objectiviteit, klinisch waar. Of het de reden van zijn zelfgekozen kunstenaarschap wat dichter tot bij ons brengt, is hoogst twijfelachtig. Wat Van Ostaijens dichterlijke handen betreft, moeten we gewoon toegeven dat ze door ons bijna niet nageleefd kunnen worden. Hoe goed we ook ons best doen, zijn sensitieve vingers zijn voornamelijk die van hemzelf, bijna onophoudelijk oninleefbaar en exclusief anders.
De minder romantische Van Acker besloot Van Ostaijens gevalsbeschrijving als volgt: "Zooals veel schizophrenen was van Ostaijen leptosoom gebouwd, en zooals vele leptosomen werd van Ostaijen ten grave gesleept door longtuberculose." Wat dat leptosome lichaamstype betreft (naast twee temperamentstypes bestaan er drie grote lichaamstypes), moeten we het doen met volgende kenmerken: "Gedrongen-ovaal aangezichtscontour, hoekvormig aangezichtsprofiel, lange magere hals, smalle schouders, platte borst en buik, lange en tengere extremiteiten, lange en magere handen en voeten."

Veel ziektebeelden en weinig lyriek doen psychiaters in vreugde leven. Gelukkig is de fysiognome kar tegenwoordig wat meer gekeerd. Ik vraag me af wat hoofdgeneesheer Van Acker zou uitroepen als hij vandaag zijn eigen instelling zou bezoeken?

"In zijn opmarsch naar de eenheid van het ware, het schoone en het goede, voerde hij het edelste van Vlaanderens jongelingschap met zich mede."

2011-05-26T21:15:00.029+02:00

We zouden bijna gaan denken dat bovenstaande omschrijving ooit aan het papier werd toevertrouwd ter bewijsvoering van het bestaan van een wit, stil waterbeest met een onverklaarbaar aangeboren identiteitsbesef. Enkel de eenmansredactie van 'Knack Wetenschap' dient dit bericht in de toekomst officieel te bevestigen. Nog eventjes wachten dus en dan kunnen we weer verder. Mijns inziens gaat het in deze beschrijving echter des te meer om Albrecht Rodenbach. Hoe ik tot deze conclusie kom? Het boek waaruit geciteerd, ligt hier opengeslagen voor mij op tafel...

De zwane

Des hemels spiegel, mild en fris
de lucht in 't ronde lavend,
daar ligt de vijver maagdelik schoon
in stillen zomeravond.

En kalm in haren avondlust,
bij 't zoet gesching der mane,
ligt langzaam drijvend op het meer
de dromerige Zwane.

De dichterlijke vogel mint
het maagdelike water,
en baadt wellustig, spiegelt, drinkt,
aanhoort het lief geklater.

En onbewust bemint hem 't meer
en streelt zijn blanke veder,
en klatert zacht en spiegelt hem
zo teêr zijn beeldnis weder.

Doch weiger en bescheiden in
bewondering verslonden,
nooit heeft des vogels reine min
die maagdelikheid geschonden.

Albrecht Rodenbach, uit: Eerste gedichten (1878)

Weldra word ik hier nog beschuldigd van al te veel liefde voor grote Vlaamsche doenders. Wel, het zij dan maar zo. Al is die liefde niet altijd wederzijds. Een onuitstaanbaar, dikbrillerig ventje zou Albrecht Rodenbach me gevonden hebben. Alleen maar omwille van mijn bijzonder brilmontuur en mijn afkeer voor studentenpetten op zelfgenoegzame dikhoofden van leden van studentenbewegingen eivol idealisten. Niks tegen idealisten natuurlijk maar als ze dan ook nog eens richting daden gaan overhangen en al die idealen voor levenstaken gaan zien dan maak ik dat ik snel weg ben. Beweging, zoals we wel weten, en samenkomen, vooral veel samenkomen en eindeloos palaveren richting bindmiddel bezadiging. 'Gudrun' (opnieuw postuum, maar deze keer in 1882) en hier en daar wat drama's en meer rest ons niet van deze jong geharnaste geest van Vlaanderen, voorman der herwordingsstrijd, zoals oude geschriften deze hoogkruinige ooit bewierookten. De Dikke Springmuis (sorry Jommeke en vriendjes) van 'De Vlaamsche Vlagge' en 'Het Pennoen', wiens na zijn dood snel opgerichte standbeeld zwierig bleef bewegen. Van Roeselare naar Gent en terug. Idealisme zit immers nimmer stil.
Hoezee!

"Gelijk de jeugdige A. Rodenbach was Omer 'n begaafden mensch, wier talent veel grootsch voorspelde, doch in vollen groei door den dood weggemaaid."

2011-05-21T15:10:00.023+02:00

De bedelaar

Vóór de kerke, met 'n lange
paternoster, in z'n hand,
is 'n blinde bedelaar ge-
zeten, op 'n hoopje zand.

Z'n gekrulde grijze lokken
vlotten, lijk gezwingeld vlas,
uit z'n mutse neder, op de
krage van z'n winterjas.

Langs hem ligt 'n waterhond te
slapen, die van tijd tot tijd,
wakker schiet, en met z'n witte
tanden naar de vlooien bijt.

De ogen van den blinde, in hunne
diepe holten, hangen stil
en verdoofd, gelijk de glazen
van 'n natbedoomden bril.

Halve dagen blijft hij daar, ge-
zeten lijk 'n wassen beeld,
en hij luistert naar den wind, die
met z'n grijze lokken speelt.

En de winter, die de koude
grimmig uit het oosten zendt,
rimpelt 't grauwe vel van z'n ver-
droogden kop, lijk perkament.

Omer-Karel de Laey, uit: Van te lande (1903)

De aristocraat Omer-Karel de Laey werd in 1876 in Hooglede geboren. Na dit schriele mannetje, dat als kind al vaak ziek was, kwamen nog drie Geschwister. Net als de Antwerpse dichteres Alice Nahon werd Kareltje getekend door een zeer breekbare gezondheid. De Laey had een zwak hart en leed aan chronische jichtaanvallen, helse pijnen die hem in de loop van zijn universitaire studies ertoe dwongen soms gedurende maanden thuis te blijven. Toch promoveerde hij in 1902 in Leuven tot doctor in de rechten en was hij heel kort advocaat aan de Antwerpse balie. Geen kuuroorden met herstelbaden voor Omer-Karel maar een definitieve terugkeer naar Hooglede en een almaar innigere vlucht in de eigen inktpot. Daarmee dacht hij ver van zijn ziekbed te kunnen blijven. Maar dat was buiten de staart van 1909 gerekend. Pas enkele maanden drieëndertig geworden, hield De Laey Hooglede voor bekeken om van achter zijn natbedoomden bril en lijk 'n wassen beeld voor altijd naar den wind te gaan zitten luisteren. Fysiek, zeker in 't gelaat maar ook qua stevigheid van gestel, had Omer-Karel wat van Marcel Proust. Zijn 'Dierensprookjes' (postuum gepubliceerd in 1912), twee toneelstukken en een aantal dichtbundels zijn wat ons nog van hem resten. Een miniatuurdichter, pittig en vol humor, maar steeds met de ernst van een denker. Bespiegelend doorheen zijn chronische pijnen, schilderachtig zoals geen enkel advocaat ooit vóór hem...

Een blije Alice lacht luchtig en helder als een kind...

2011-05-17T21:25:00.012+02:00

In 1914, op zeventienjarige leeftijd, begon de beeldschone en met een zwak gestel uitgeruste ziekenverpleegster Alice Nahon te dichten. Met een kinderlijke naïviteit, zoals enkel Guido Gezelle haar dat ooit voordeed, zong ze de regels in haar gedichten tot een onvervalst lied. Reeds op heel jonge leeftijd, en gedragen door slechts een half lichaam, liet Alice Nahon de treurnis van haar naar vuurwerk verlangende weerloze romp in kartonnen vol weemoedige diepmenselijkheid drijven. Voortdurend op zoek naar genezing voor haar frêle bast probeerde ze in zuidelijke oorden af en toe al zingend berusting te vinden in de ritmische melodieën van haar zorgvuldig gecomponeerde lyriek. Ver van de warme sanatoriumbaden, waar ze zich naar adem happend en tussen twee verkoudheden door van de ene longontsteking naar de andere sleepte, schreef een criticus in 1917 na consumptie van haar poëzie: "Alice dicht omdat ze zingen moet, zoo open, zoo klaar, zoo zonder diepe en donkere wrochtselen van verbeelding. Ze zingt zooals ze is en ze is zooals ze zingt: heerlijk argeloos en toch zoo innerlijk vol aandacht en fijnheid van gevoel."
Paul van Ostaijen himself omschreef haar verzen als prieelpoëzie. Bij een goede bak straffe koffie 's morgens aan het espressomachien zal hij wel gelijk hebben. Maar nu is 't avond en gaan we bijkans slapen...

Avondliedekens (III)

't Is goed in 't eigen hert te kijken
Nog even vóór het slapen gaan,
Of ik van dageraad tot avond
Geen enkel hert heb zeer gedaan;

Of ik geen ogen heb doen schreien,
Geen weemoed op een wezen lei;
Of ik aan liefdeloze mensen
Een woordeke van liefde zei.

En vind ik in het huis mijns herten,
Dat ik één droefnis genas,
Dat ik mijn armen heb gewonden
Rondom één hoofd, dat eenzaam was...;

Dan voel ik op mijn jonge lippen,
Die goedheid lijk een avondzoen...
't Is goed in 't eigen hert te kijken
En zó z'n ogen toe te doen.

Alice Nahon, uit: Op zachte vooizekens (1921)

Broeierige opgetogen mensenzeeën voorspellen dikwijls weinig goeds...

2011-05-16T21:45:00.017+02:00

"Viele Male habe ich zugesehen, wie ein Saal voll Menschen, eine Stadt voll Menschen, ein Land voll Menschen von jenem Rausch und Taumel ergriffen wurde, bei dem aus den vielen einzelnen eine Einheit, eine homogene Masse wird, wie alles Individuelle erlischt und die Begeisterung der Einmütigkeit, des Einströmens aller Triebe in einen Massentrieb Hunderte, Tausende oder Millionen mit einem Hochgefühl erfüllt, einer Hingabelust, einer Entselbstung und einem Heroismus, der sich anfänglich in Rufen, Schreien, Verbrüderungsszenen mit Rührung und Tränen äussert, schliesslich aber in Krieg, Wahnsinn und Blutströmen endet... Wenn in einer Stube, einem Saal, einem Dorf, einer Stadt, einem Lande dieses schwüle Hochgefühl spürbar wird, dann werde ich kalt und misstrauisch, dann schaudere ich und sehe schon das Blut fliessen und die Städte in Flammen stehen."

Het zien van een postkaart van een Duits kerkhof uit de Eerste Wereldoorlog deed schrijver Hermann Hesse, in een brief uit 1947 die hij uiteindelijk nooit verstuurde, besluiten dat zoveel uitgestorven misbaar ook in dit geval oorspronkelijk ontsproten leek te zijn uit een moment waarop mensen nooit dichter bij elkaar konden zijn. Op het prentje: een staaltje van de bedroevendste soort menselijke landschapsarchitectuur kort na het einde van de Eerste Wereldoorlog nabij Ieper, in het belendende Geluveld.

Gerrit Achterberg nogal laatdunkend over een boer...

2011-05-10T14:19:00.014+02:00

Een in melk eindigend pinksterfeest, een onder dikke champetterbuiken in bedwang gehouden godsdienstwaanzin en een door een omhoog gevallen boerentrien aan de kant geschoven simpele pee zijn drie interessante elementen. Doorgaans niks mee aan te vangen. Door het hoofd van Achterberg gehaald, leveren ze echter onderstaand gedicht op...

Mania religiosa

De dorpsveldwachters hebben hem besprongen.
Hij gooide melkbussen over het huis,
van veertig liter elk. Het was niet pluis
in deze bovenkamer. Cellen drongen

te veel opeen. Hij voelde zich gedwongen
de orde te herstellen door de sluis
der kracht open te zetten. Vol gebruis
stroomde de melk omlaag in lange tongen.

Hij had verkering, maar het ging niet door;
zodat zijn leven tot een bus bevroor.
En bijbelteksten lagen op de loer:

de tien talenten en de goede werken.
God heeft ze hedenmiddag kunnen merken.
Daarvoor waren ze dan ook van een boer.

Gerrit Achterberg, uit: Verzamelde gedichten (2003)

Jeroen Brouwers erkent stilist Cyriel Buysse maar bedankt vriendelijk voor diens vitale handelsgeest...

2011-05-04T22:28:00.020+02:00

"Cyriel Buysse deed het 'Noordnederlands' geen geweld aan, zoals heden ten dage de gemiddelde Vlaamse auteur, in toenemende mate nonchalant, pleegt te doen, en gelijktijdig liet hij het Vlaams in zijn eigen waarde, zonder de ene taal met de andere te verwarren of te vermengen, en zonder van beide talen één hybridische bastaardhutsepot te maken."
Jeroen Brouwers, heerlijk-brommende bosbewoner, is in het eerste nummer van het pas op de bladenmarkt gegooide WT bijzonder mild voor de taal van deze in Nevele geboren Hagenaar. Al had Brouwers, met het oog op zijn vervlogen idee om ooit een eigen Vlaamse uitgeverij op te richten, misschien beter wat langer in Buysses handelsgeest getuurd. Het uitblijven van dat laatste moet natuurlijk in hoofdzaak worden gezocht in 's schrijvers eigen beleden ik-ben-ouderwets-en-uit-de-tijd-adagium: "Twintig jaar geleden had ik nog de ambitie om als Hollander een volbloed Vlaamse uitgeverij op te zetten. Met mijn knowhow uit mijn Manteaujaren moest dat wel lukken. Toen ik met Theo Sontrop van De Arbeiderspers begon te praten, kreeg ik te horen hoe naïef ik wel was, omdat de technische facetten van een uitgeverij helemaal veranderd waren. Wij deden er bij Manteau een half jaar over om een boek persklaar te maken: rustig redigeren, drukproeven screenen... Afijn, dat duurde en duurde, en dat was gewoon in de jaren zeventig. Nu maken ze een boek in een week als ze dat willen. Tja, ook van de zakelijke kant van het uitgeversvak ben ik eigenlijk niet meer op de hoogte. Wij maakten vroeger een calculatie en vermenigvuldigden die met een factor vier om de verkoopprijs te bepalen. Een dergelijke prijsberekening is nu volkomen uit de tijd."

Op 5 augustus 1915, 75 jaar voor Brouwers, liet Cyriel Buysse, als leidinggevende bij het pas opgerichte Haagse secretariaat achter het internationale initiatief Het Boek van den Belgischen Soldaat/Le livre du soldat belge, zijn Nederlandse uitgever C.A.J. van Dishoeck in Bussum in een brief het volgende weten: "Verder ben ik aan ’t hoofd gesteld door minister Vandervelde om ook, in name van een Engelsch comité, boeken voor Vlaamsche soldaten te koopen. Ik beschik, om te beginnen, over 20 pond sterling en er is mij veel meer beloofd. Alweer heb ik uw naam vooruitgezet." Dat de schrijver de naam van zijn eigen uitgever doorgaf aan de initiatiefnemers was natuurlijk niet zonder bijbedoelingen. Hij wou immers extra kortingen bedingen voor de boeken die naar het front moesten worden gestuurd. Arthur Buysse, die in de zomer van 1915 een opdracht ontving van de koning van België waarin hij zich, in overleg met Frans van Cauwelaert en net als zijn broer Cyriel, moest gaan bezighouden met de aanschaf van Vlaamse boeken voor de Belgische frontsoldaten, kreeg hiervoor een kapitaal van 1.500 gulden ter beschikking gesteld. Niet lang daarna werd De Commissie tot verzending van Vlaamsche Boeken naar het Belgische Leger geboren. Het sprak voor zich dat ook Arthur Buysse voor deze koninklijke opdracht de relaties van zijn broer in de Nederlandse uitgeverswereld wou aanspreken. Cyriel Buysse in dezelfde brief aan zijn uitgever: "Mijn broer vroeg mij of ge zoudt genegen zijn eenige korting van beteekenis te geven. Ik heb hem geantwoord, dat ik daar niet aan twijfelde." En alsof de oprichting van Het Boek van den Belgischen Soldaat/Le livre du soldat belge een bouwpakket betrof, riep Cyriel Buysse zichzelf eerst terug tot de orde van dag: "Nu moet ik echter eerst en vooral het comité hier [Den Haag] ter plaatste in elkaar zetten. Daarmee gaan wel eenige dagen heen."

Eind oktober 1915 kreeg Buysse het bericht van het Engelse hoofdkwartier dat geen enkel boek van Stijn Streuvels nog mocht worden verspreid aan het front. En Buysse had bij uitgeverij Veen net een bestelling geplaatst van 50 werken van Streuvels. Ook nu werd C.A.J. van Dishoeck, Buysses eigen uitgever, aangesproken om die voorraad over te nemen en hem desnoods met wat verlies te verkopen: "Of zie jij eenige kans dat wijzelven, desnoods met eenig verlies, die boekjes van de hand krijgen?" Om zijn uitgever wat extra aan te porren, gebruikte Buysse een financieel argument: "Ik denk binnen kort weer geld uit Engeland te ontvangen en nog eens bestelling uit je fonds te kunnen doen."

Alsof we in de memoires van Brouwers' Manteaujaren zelf zitten te lezen.

Het leven, niets dan het leven: Cyriel Buysse en zijn tijd / J. van Parys. - Antwerpen : Houtekiet, 2007. - 956 p.

"Uit bewuste rasfierheid en uit liefdevolle vereering voor onze Moedertaal hebben wij het puik van onze Vlaamsche letterkundigen samengebracht."

2011-05-02T21:35:00.020+02:00

"Een der meest katholieke moderne kunstenaars is wel Karel Van den Oever." Zo introduceerde broeder J. Heyman, uitgever van de tweede druk van 'Vlaamsche weelde : een keus van 75 koppen uit onze letterkunde', in 1931 de Antwerpse dichter Karel van den Oever bij zijn katholiek leesvee. In het voorwoord van zijn selectie schrijverskoppen argumenteerde eerwaarde Heyman ter verantwoording: "Voor de keus van de nieuwe koppen heb ik mij uitsluitend laten leiden door het belang en het kunstgehalte van de voortgebrachte werken.(...) Als katholiek opvoeder kon ik niet nalaten ook van dàt standpunt uit richting te geven."

Voor wat de twee pagina's betreft, gewijd aan "de vurige apostel der Expressionistische poëzie" Karel van den Oever, moeten we de geestelijke alvast bijtreden als hij schrijft dat 's mans poëzie "(...) de expressie van het verborgene, het vertastbaren van het mysterie, de kristallisatie van de Goddelijke aanwezigheid in heel de schepping wil zijn." En dit tot en met de diepste molecule van een willekeurige spaander in de eerste houten telefoonpaal ergens ten velde toe. Want wat moeten die vroege telecommunicatiestaken toen goddelijk mysterieus geweest zijn. Gerust te vergelijken met de engelachtige verschijning van de eerste windmolens langs onze voornaamste Vlaamse snelwegen, zigzag neergeplant in zanderige ondergronden. "Sobere strakke zinnebeelden, in een schichtige beeldspraak in rhythmische ongebondenheid," aldus een toenmalige criticus bij de telefoonpaal van Van den Oever. Gelijk had hij, lees en oordeel zelf:

De telefoon-paal

Langs het eenzaam spoor
de telefoon-paal.
Hij gonst.
Er is geen ander geluid
langs het eindeloos spoor.
Een wolk drijft hoog over hem
en is onverschillig.
Het landschap 'gaat zijn gang'...
Toch gonst de telefoon-paal dag en nacht,
onder de hemel
Het is een verlaten pijn,
een onophoudelijke klacht...
Als wij hem horen:
ons hart breekt, in zelfpijn verloren.
We weten dat over de ganse wereld
de telefoonpaal klaagt,
alsof ons eigen smart
aan zijn draden knaagt.

Karel van den Oever, uit: De heilige berg (1925)

Vincent van Goghs cipressen en sterren als representanten voor de swingende relatie ziekte/creatie...

2011-04-27T16:25:00.021+02:00

"Een toenemende dynamiek en gekunsteldheid met ongekende beweging en het oplossen van beeldvlakken in waanzinnige penseelstreken. Alles draait, flikkert, verheft zich, daalt en manifesteert een psychische spanning die ontaardt in verarming."

"Een wilde, apocalyptische chaos en een cosmisch cataclysme badend in licht en lijden dat gepaard gaat met hallucinaties en impulsiviteit die mogelijk verantwoordelijk zijn voor de fantastische cirkels en halos."

Aan het woord zijn respectievelijk een Duitse en een Franse zenuwarts die zich eventjes op het pad van de uitzinnige kunstkritiek begeven en daarmee snel aantonen dat kunstkritiek niet zonodig hoeft gesubsidieerd. De eerste doet dat aan het begin, de andere over de helft van de voorgaande eeuw. Op de pijnbank een geschilderde sterrennacht.

In juni 1889 schilderde Vincent van Gogh, kort nadat hij zijn intrek had genomen in het psychiatrische ziekenhuis van St. Rémy, zijn versie van een sterrennacht. In de daaropvolgende septembermaand kreeg Van Gogh een eerste epileptische aanval. Een jaar voordien schreef hij in een brief aan zijn behandelende arts dat de sterren een religieuze betekenis voor hem hadden. De kunstenaar beschouwde ze als de andere hemisfeer, het stralende hiernamaals door Christus beloofd.

In het najaar van 2010 verscheen bij het kleine Amsterdamse Candide het fijne boekje over de vermeende gekte en/of genialiteit van deze wereldberoemde Nederlander. Vergeet de twijfelachtige ziektebeelden van Vangheluwe en Clottemans en rep je voor een uitgebreide, lezenswaardige diagnose naar de verschillende bijdragen in dit kostbare kleinood.

Dossier Van Gogh: gek of geniaal? / E.J.P. Brand. – Amsterdam : Candide, 2010. – 196 p.

What's in a bloody (pussy) name???

2011-04-26T22:27:00.028+02:00

Terwijl de Britten en ander Engelstalig grut het graag over the Great War hebben als ze lopen te causeren over de Eerste Wereldoorlog doen Franssprekende mutsen het veel liever met la Grande Guerre. Hetgeen, om redenen van verstaanbaarheid, te begrijpen valt. Want vraag het maar aan zo'n doorsnee baguette: zo 'great' vonden ze al dat heen- en weergedruis nu ook weer niet. Het was die verdomde oorlog tenslotte voornamelijk in hun voortuin te doen. Enfin. Wij, Vlaamsch ingezetenen van het Koninkrijk België, tuiten dan weer om den Grooten Oorlog. Vooral in de Westhoek en, o West-Vlaamse ironie, met één g in de kop en een andere in de staart. Alsof ze door die verkapte uitspraak, bijna honderd jaar na het begin van dat gewelddadige wereldtreffen, daar vandaag nog moeten aan herinnerd.

Deze ganse inleiding enkel om te melden dat den Hun of den Duits geen enkele term heeft in de richting van grooten, grande of great. Hij heeft het gewoon heel gedistingeerd over der Erste Weltkrieg. Misschien zorgde een uitwedstrijd toen voor bescheiden fatsoen. Feit is: je moet in de toenmalige, gespecialiseerde pers al heel hard zoeken om zoiets als der Grosse Krieg terug te vinden. Meestal hielden gepinde helmen aan het bijvoeglijke voornaamding 'Grosse' uitsluitend een achtervoegende persoonsaanduiding over. Zoals na Friedrich, Wilhelm, Karl of Baufirma. Hoewel dat laatste dan weer meerdere personen betreft.

Een opvallendheid die eigenlijk heel hard doet schrikken. En niemand die daar ooit aandacht aan besteedde?

Is het bovendien al iemand opgevallen dat, nu we toch aan de overkant van de loopgraaf zijn beland, de grote Duitse theaterman Bertolt Brecht ooit 'Raadgevingen van een oudere hoer aan een jongere' ten papiere bracht en dit dan ging verkopen als zijnde een gedicht, met veertien coupletten bijna een halve theatermonoloog? Het scabreuste uit Brechts vervreemdingspen moet toch wel raadgeving nummer negen zijn...

Voor onze soort is het totaal bankroet
Wanneer de kut te wijd wordt (mijn geval),
Zodat een man geen kant meer raakt, geen wal
En om zijn lul een handdoek draaien moet.
Zo eentje moet op tijd hier eens aan denken:
Kan haar een knol niets om te neuken schenken?

Voor een vies raadgevinske nauw en gauw: snel, Bertolt Brecht en doe niet zo flauw. Op straat mijn goede manieren...

De mens, altijd weer de mens...

2011-04-14T00:15:00.013+02:00

Al strelen namen van beroemde steden
't oor met hun broze aanzien, toch bestaat
niet de stad Rome tot in eeuwigheden,
het is de mens waar 't in 't heelal om gaat.

Monarchen doen hun best hem klein te houden,
door priesters worden oorlogen aanvaard,
maar zonder hem zijn kerken en gebouwen
als schamel afval slechts verachting waard!

In Osip Mandelstams eerste dichtbundel 'Steen', op eigen kosten uitgegeven in 1913, viert de mens hoogtij. Lessen aan pas heringerichte frietkoten in het Antwerpse, supersnelle prinsvriendelijke en van vrienden geleende autobolides, zonovergoten tuinterrasjes in Zuid-Franse dorpjes en kleurrijke outfits van Noord-Afrikaanse despoten: clientèle, piloten, geestelijken en halve garen zijn en blijven voor altijd de essentie!

De voorbije week: gelezen en gehoord (26).

2011-04-05T21:26:00.007+02:00

* "In de politieke geschiedenis van Gent heeft het Vlaams-nationalisme electoraal nooit zo hoog gescoord als toen ik de leiding waarnam en daar ben ik trots op."

(De Standaard, 05/04/2011, super-navelstaarder en ere-ondervoorzitter van de Kamer Francis Van den Eynde in een recht van antwoord waarin hij zijn gewichtige lijsttrekkerschap van de Belang-lijst in het Gentse voor Vlaams-nationalisme in diezelfde regio neemt.)

* "Op een ochtend en in De Ochtend legde de kolonel [Luc De Vos, kolonel en hoogleraar aan de Koninklijke Militaire School] omstandig uit wat er zou gebeuren met een piloot die het ongeluk had in Libië neer te storten. Een huiveringwekkend verhaal, dodelijk voor een smakelijk ontbijt, croissants moeten weggooien. Het begon nochtans vrij zonnig. 'Indien u het geluk hebt te vallen in bevriend gebied,' zo nam de professor zoals elke militair eerst het meest optimistische scenario in overweging, 'dan zult u daar ontvangen worden als een held. U krijgt de lekkerste spijzen en dranken voorgeschoteld, iedereen wil met u op de foto, en de vrouwen geven op discrete maar niet mis te verstane wijze te kennen dat ze beschikbaar zijn. En ik kan u verzekeren: sommigen van die woestijnpoezen kunnen dingen waarvan vrouwen hier bij ons nog nooit...'

Op dit punt besloot Gilles Decoster het vervaarlijk stijgende enthousiasme van de professor wat af te remmen."

(Knack, 30/03/2011, huissatiricus Koen Meulenaere etaleert op meesterlijke wijze zijn uitvergrootkunsten.)

* "Thuis was ik meestal aan het lezen. Ik wilde met indrukken van buiten alles wat onophoudelijk van binnen aan het koken was overstemmen. En dit soort indrukken kon alleen mijn lectuur me verschaffen. Het lezen hielp me natuurlijk enorm; het wond me op, verkwikte en kwelde me. Maar af en toe verveelde me het ook verschrikkelijk. Ik wilde ook wel eens bewegen en plotseling gaf ik me over aan een duistere, onderaardse, weerzinwekkende - niet zozeer bandeloosheid als wel hoerenloperij."

(De koortsdromende, ondergrondse hoofdpersoon uit Dostojevski's 'Aantekeningen uit het ondergrondse' over hoe 'lezen' plots overgaat in 'bewegen' en dan in 'hoerenlopen'.)

"Dit is het uur van Pinneberg, het uur waarin hij met zijn Engel worstelt."

2011-04-04T23:14:00.015+02:00

"Op elke zondag volgt een maandag. Dat is nu eenmaal zo en daar valt niets aan te veranderen. Ook al gelooft men 's zondags morgens om elf uur nog zo vast, dat het nog een eeuwigheid duurt. Maar de maandag komt vast en zeker. Alles gaat weer zijn gewone gang en aan de hoek van de markt, waar Pinneberg altijd Kranz, de secretaris van de gemeente ontmoet, draait hij zich om. Kijk, daar komt Kranz al aan en als de beide heren ongeveer in elkaars buurt zijn, nemen ze hun hoeden af om elkaar te groeten. Nu zijn ze elkaar voorbij. Pinneberg houdt zijn rechterhand voor zich uit: zijn gouden trouwring schittert in de zon. Langzaam draait Pinneberg de ring van zijn vinger, grijpt naar zijn portefeuille en doet hem dan koppig en vlug weer aan. Fier en trots schrijdt hij met zijn trouwring aan de hand zijn noodlot tegemoet. Het noodlot laat dit keer op zich wachten."(*)

Met de continuïteit in zijn pas waarmee maandagen doorgaans zondagen opvolgen, liep Pinneberg, hoofdpersoon en kleine man uit de titel van Fallada's gelijknamige boek, die eerste dag van alweer een nieuwe werkweek zijn stroleveranties, het noodlot waarvan sprake in bovenlezend fragment, tegemoet. De firma Kleinholz waarvoor burgerman-boekhouder Pinneberg werkte, deed namelijk in grondstoffen. Graan en zo. Tweemaal had een bevriende firma reeds haverstro in plaats van roggestro geleverd en tweemaal werd de volgestouwde treinwagon, als gevolg van dit misverstand, niet geaccepteerd. Het kon natuurlijk veel erger voor Pinnebergs maandagmorgen, de dag ervoor nog gespot door zijn baas, Emiel Kleinholz, in de armen van zijn geliefde Engeltje aan de oevers van het Maxmeer. En dat terwijl hij zijn werkgever twee dagen daarvoor nog zonder enige reden had meegedeeld geen zondagshift te kunnen draaien.
Met de angst tot in de kleinste molecule van zijn trouwring begaf Pinneberg zich, die maandagmorgen dus, richting kantoor en wist hij als bij toeval nog van die niet aanvaarde wagon die toen naar de renstal in de Karlstrasse was gegaan. En als deskundige in het graan en in zijn aanstaande vaderschap taxeerde hij, achterover leunend in zijn stoel vanachter zijn bureau, de debetrekeningen van de firma Kleinholz en die van zijn liefde voor Engeltje: "Lieve Engeltje. Nu zijn we zeker, we behoeven niet bang meer te zijn voor ons baantje en voor het wurm."

Het in werkzekerheid gecamoufleerde uitgestelde noodlot. Wie windt daar vandaag nog eens een boekje om?

(*) Uit: Fallada, H., Wat nu, kleine man?, 1972, Brussel, Reinaert, p. 74.

Here comes the man in black, the galaxy defender: Pierre Kemp...

2011-04-03T23:19:00.020+02:00

Ook niet aanwezig op de 5de Nacht van de Poëzie afgelopen zaterdag in de Gentse Vooruit: de Maastrichtse dichter Pierre Kemp. Zuid-Limburgse weemoed, hemelse bekoring en reeds lang door de aardwormen afgekloven mannenvlees hielden deze 'Man in het Zwart' ook nu weer in zijn burgerlijke dichterskluis.

Toen Kemps vierde, 'Stabielen en passanten', pas van de persen kwam gerold, schreef een Nederlandse criticus in staat van lichte ongerustheid: "Pierre Kemp woont te Maastricht, of daaromtrent, maar men krijgt hem nooit te zien. Hij schuwt de menschen, hij schuwt de luidheid en de litteraire relletjes, hij moet niets hebben van degenen die zoo druk betoogen dat een schrijver 'zijn tijd en deszelfs problemen' moet kennen, hij is een ingetogen man, die slechts droomen wil en de gelukkige gave bezit om in het kleine en geringe veel schoonheid te zien."

Was het maar meer van dattum vandaag. Zowel in onze commerciële kunstencentra, de Nederlandstalige poëzie als in de vol menselijke organen doorlillende pornografie. Wiel Kusters schreef in 2010 een diep doorleefd portret van Pierre Kemp, de gevierd-gestoorde, schoonschrijvende en immer bescheiden loonbeambte uit de Zuid-Limburgse steenkolenschachten. Zelf zonder poëzie blijft deze levensbeschrijving flink overeind. Wat van de 5de Nacht van de Poëzie, afgaand op de eerste online reacties van de daar toen aanwezigen, niet kan gezegd...

Avondstilte

Het is een avond zo zonder iets.

Alles is er wel maar verrilt naar een niets.

Het spel van de kinderen klinkt als van achter glas,

of het al niet meer was

waar het is.

Pierre Kemp, uit: Stabielen en passanten (1934)

"O wildschone meeuwe, o arend der zee."

2011-03-21T21:56:00.020+01:00

Over Cyriel Verschaeve, beeldhouwer, musicus, letterkundige, onderwijzer, kapelaan, dichter, essayist, priester en dramaturg, zijn veel lelijke dingen geschreven. Meestal hadden die lelijke dingen dan te maken met één van de vele rollen die ik zopas niet achter 's mans naam kleefde: die van fanatiek activist in de Eerste Wereldoorlog en, drijvend op zijn bootje vol ressentiment in de richting van de wereldoorlog volgend op die van '14-'18, collaborateur in de tweede. Vanaf de herfst van 1914 zat hij, in zijn kapelanij op nauwelijks tien kilometer achter het front, vrijwel letterlijk met zijn neus in de vuurlinie. Toen de Duitsers België binnenvielen, schreef deze West-Vlaamse geestelijke over het grootste cultuurvolk dat hij zo bewonderde nogal ontzet: "Duitsland doet ons de oorlog aan!" Zijn uitroep verborg de idee dat de Vlamingen, door die inval, geacht werden België te verdedigen waardoor het koninkrijk bij de Vlamingen in het krijt kwam te staan. Overigens haatte hij de moderniteit die ook die schoone oorlog met "door offer en moed omstraalde soldaten" volledig had bezoedeld en fijngemalen tot "een te barbaarse toepassing van de machtsberekening." Zijn nazi-partijkaart werd prompt voor hem klaargelegd.

De Belgische krijgsraad bedankte de geestelijke hiervoor door hem op 11 december 1946 ter dood te veroordelen. Onderweg kreeg hij voor zijn drama's 'Judas' en 'Elijah' de Staatsprijs voor Toneelletterkunde, in 1936 - samen met onder meer Stijn Streuvels - de Rembrandtprijs van de Universiteit Hamburg, het jaar daarop werd hij doctor honoris causa van de Leuvense universiteit en in 1944 van die van Jena en van Keulen. Een doodsvonnis kent namelijk geen universitaire en literaire titels. Achter de Verschaeviana, een uitgave ter bevordering van de wetenschappelijke studie van 's mans werk, werd, net als achter het Museum Cyriel Verschaeve in de zomer van 2008, een punt gezet. In het huis waar de onderpastoor gedurende de Eerste Wereldoorlog jonge soldatenknapen, op Verschaeve worden vaak homo-erotische gedachten vastgepind, onderwees in de Vlaamse idealen is nu, niet gelogen, een werkwinkel gehuisvest. Van onder de wit gekalkte muren stijgt nog dagelijks zijn zwaarmoedige belijdenislyriek waarmee hij in 1894 onder het pseudoniem 'Zeemeeuwe' debuteerde. En toevallig of niet, maar zijn 'Zeesymfonieën' uit 1911 beginnen met het gedicht 'De meeuw'...

Zij houdt haar driften eeuw op eeuwen;

Zij doen haar naar den hemel zingen

Of naar de donkre helle schreeuwen.

Blijf hangen in haar eeuwige kringen,

Al kost het moeheid, worstlen, wee;

Slechts wie van haar drift lijdt, vat ook de zee.

Als je goed naar Verschaeves beeldhouwwerkjes kijkt dan vallen zijn onderdrukte driften, worstlen, wee en moeheid hier en daar van tussen de stenen vandaan. Deze steenkapper was in het diepst van zijn gedachten een behoorlijk stevige navelstaarder, ook op papier: zijn verzameld werk telt immers acht delen en bevat meer dan 7.000 pagina's. Meer dan de helft daarvan is echter overbodig, doch een nog kleiner gedeelte vlijmscherp lezenswaardig.

Eco's conférence schopte Banville linea recta in het Krauss.

2011-03-14T21:47:00.010+01:00

Dat John Banville, één van de grootste nog levende Ierse schrijvers en meester-afkijker bij Vladimir Nabokov, beter schrijft dan vragen beantwoordt, getuigt onderstaand fragment waarin hij net het tegendeel bewijst van wat hij zelf beweert te zijn, een grenzensteller aan eigen verrassingen: "Ik verras mezelf al schrijvend nu meer dan vroeger. Ik laat de teugels los, laat dingen gebeuren. Achteraf begrijp ik soms niet wat ik geschreven heb. Op stilistisch en talig vlak ben ik dan weer meer gecontroleerd dan vroeger. Ik gebruik minder metaforen. Als je preciezer schrijft, moet je minder beroep doen op 'als'. Er is wel een grens aan de mate waarin ik mezelf verras. Als ik eerlijk ben, moet ik toegeven dat al mijn personages versies zijn van mezelf, ook de vrouwelijke. Meer nog, de vrouwen in mijn boeken lijken meer op mij dan de mannen."
Over de onnoemelijke saaiheid van hedendaagse schrijvers geschreven. Nicole Krauss, bestsellerauteur, New Yorkse en halve beddenbak van die andere Amerikaan, Jonathan Safran Foer: "Mijn schrijverschap heeft niet zoveel invloed op ons gezinsleven. Net als in zoveel andere gezinnen zijn wij twee werkende ouders. We werken op kantooruren en als het slecht uitkomt, regelen we een babysit."

Schrijvers mét kinderen en schrijvers op zoek naar verrassingen voor zichzelf: grenzeloos geestdodend. Toen ik twee zondagen geleden de keynotelezing 'Portrait of a Young Novelist' van de Alessandriaan Umberto Eco verliet, zouden mijn laatste woorden, indien ik die op dat ogenblik al gehad zou hebben, die van 'grenzeloos geestdodend' geweest zijn. Al moet geschreven dat ik gerust in de handjes zou mogen klappen als precies één vijfde van wat Louis Michels doublure toen te bedoelen had op precies dezelfde wijze in mijn hersenpan zou zijn aangekomen. Pas dan zou ik mezelf mogen catalogeren onder de flink oplettende en met een groot intellect uitgeruste schooljongens. Stil afwachten dus en voorlopig nog geen label op mijn hoed.

"Op de keper beschouwd, zijn we allemaal erfgoedbewaarders."

2011-03-10T21:33:00.012+01:00

Volgens Vlaams minister van Leefmilieu, Natuur en Cultuur Joke Schauvliege is het wezen van een museum dat van een standplaats voor kunstwerken of, zichzelf een positie zoekend in een samenleving in verandering, dat van een herberg voor dorstige bezoekers. De eerste vaststelling lijkt me, in al haar beperktheid, nogal statisch als je bedenkt dat een museumcollectie slechts leeft bij de gratie van haar toeschouwers. De tweede omschrijving daarentegen schijnt me zo te zijn weggeplukt uit de aan het papier toevertrouwde missie achter het vaak drukbezochte café horend bij datzelfde museum. In haar voorwoord bij ‘Met nieuwsgierige blik : collectievorming & aankoopbeleid in Vlaanderen’ gaat de excellentie onmiddellijk daarna verder door te wijzen op de collectie als de onvoorwaardelijke essentie van een museum. Op die manier geeft de minister in kwestie op haar beurt de definitieve aftrap voor een heerlijk vormgegeven en uitermate leesbaar boek boordevol verhelderende denkbeelden en drijfveren van publieke collectievormers in Vlaamse musea, erfgoed- en archiefinstellingen. Essayist, criticus en samensteller van dienst Paul Depondt, die zijn sporen reeds verdiende met een gelijkaardige bundeling bij onze noorderburen bij elkaar gesprokkelde teksten ‘Voor de eeuwigheid? Over collectiebeleid in Nederland’ (2008), groepeerde en ondervroeg de verschillende betrokken beleidsmakers, directeuren, wetenschappers, archivarissen, conservatoren en curatoren in het Vlaamse erfgoedveld. En dit volgens de aard en de bestemming van hun collectie of het beleidsdomein waarvoor zij werken. Depondt kreeg voor zijn Vlaamse museum- en erfgoedtocht van bij het begin de zegen van het agentschap Kunsten en Erfgoed en de steunpunten FARO en BAM.
Rekening houdend met de sterke verwantschap van hun verschillende collecties maken musea, archief- en erfgoedinstellingen in hun eigen publicaties en beleidsplannen al geruime tijd plaats voor interessante reflecties over hun collectiebeleid. Als we dergelijke beschouwingen er op naslaan, is de grondtoon er vaak een van in welke mate zij, samen of afzonderlijk, met hun collecties een antwoord kunnen formuleren op de voortdeinende samenlevingstrein? Tegen de almaar verder tikkende tijd, die in confrontatie met de kwetsbaarheid van sommige objecten uiteindelijk ook gezien kan worden als een natuurlijke verzamelaar, en met de beperkte middelen waarover onze Vlaamse erfgoedinstellingen en musea doorgaans beschikken, moeten keuzes worden gemaakt en kennis worden vergaard. Enkel op die manier kan een draagvlak worden gecreëerd waarin het behoud van hedendaagse collecties, door vorige generaties gevoed, voor het nageslacht zo goed als mogelijk kan worden gehandhaafd.

Gescheiden door evenveel zwarte en in een groter formaat gelijmde schutbladen komen in deze publicatie acht uiteenlopende standpunten aan bod over wat collectiebeherende instellingen in Vlaanderen zoal ondernemen om op bovenstaande vaststellingen een antwoord te formuleren. Over de taalgrens heen deed ook Laurent Busine, directeur van de Musée des Arts Contemporains op de site van Grand-Hornu, zijn bijdrage in dit Vlaamse collectiezakje en kregen zowaar de verdedigers van de veranderde perceptie van ‘volkscultuur’ Hilde Schoefs (Openluchtmuseum Bokrijk) en Pieter-Matthijs Gijsbers (Nederlands Openluchtmuseum) een plaatsje. Afsluiten doen Jos Van Rillaer en Hans Feys van het agentschap Kunsten en Erfgoed die, aan de hand van meer regie en gezamenlijk management, op zoek zijn gegaan naar een steviger ‘koepelvorming’ tussen musea met de bedoeling de ‘Collectie Vlaanderen’ internationaal nog meer cachet te geven.
Met de uitbouw van de ‘Collectie Vlaanderen’, lees: een overheidsgestuurd collectiebeleid, wil minister Schauvliege, naar het succesvolle Nederlandse voorbeeld waar de minister van cultuur begin jaren negentig het concept ‘Collectie Nederland’ lanceerde, dé ultieme collectie presenteren waarmee Vlaanderen zich internationaal op de kaart dient te zetten. De waarheid hierachter is dat de collecties van onze Vlaamse musea en erfgoedinstellingen, geconfronteerd met een meer kapitaalkrachtige concurrentie, internationaal weinig te dragen bieden. Zo werpt de in vermogensplanning gespecialiseerde rechtenprofessor Frederik Swennen (UA) zijn blik op de rechtspraktijk die, in het beste geval, de samenwerking tussen publieke en private verzamelaars dient te regelen maar in de realiteit voornamelijk belemmerd wordt door het ontbreken van goede fiscale regelingen voor het ondersteunen van museale instellingen en tentoonstellingen. Aan de andere kant is er conservator Leen Van Dijck (Letterenhuis), in 2009 nog goed voor de Prijs van Cultureel Erfgoed van de Vlaamse Gemeenschap, die haar ambitie uitspreekt om met het Letterenhuis uit te groeien tot sturende centrale instelling voor het literaire erfgoed in Vlaanderen. Zij wijst daarvoor op de nieuwe perspectieven en de financiële armslag die haar instelling kreeg dankzij de filosofie achter het nieuwe Cultureel-erfgoeddecreet. Die laat aan instellingen de keuze zich een collectiebeherend instituut of een expertisecentrum te noemen waardoor een nog betere wetenschappelijke werking mogelijk wordt.
Kortom, tussen de angst voor een overheidsgestuurd collectiebeleid dat een eigen museaal gezicht eventueel in de weg zou kunnen staan en de dagelijkse erfgoedrealiteit gaapt vaak een grijze zone. Getuige daarvan deze bundel met evenveel bijdragen als meningen. Snel, een beleidsinstrument!

Met nieuwsgierige blik: collectievorming & aankoopbeleid in Vlaanderen / Paul Depondt.- Brussel : ASP, 2010.- 148 p. : ill.- ISBN 978 90 5487 709 7

Over dictaturen en haar hekeldichters: een reis door de tijd.

2011-03-09T00:07:00.020+01:00

In mei 1934 liep de geheimzinnige jongling, waarover sprake in mijn voorgaande blogpost, al geruime poos in zijn veertiger jaren te paraderen. Naar aanleiding van zijn hekeldicht op Stalin, oorspronkelijk voorgelezen aan een klein groepje vrienden en bekenden onder wie zich een verrader bevond, werd hij veroordeeld tot drie jaar verbanning in Tsjerdyn, een plaatsje in de Oeral. Geestelijk en lichamelijk ging de dichter van toen af aan zienderogen achteruit. Zelf vatte hij deze periode al spottend als volgt samen: "Alleen bij ons hebben ze respect voor poëzie, alleen bij ons kun je er de doodstraf voor krijgen." Kort daarna dreven waanvoorstellingen en een mislukte val uit een ziekenhuisraam hem in handen van menige zelfmoordgedachte. Dankzij een stevig woordje van Sovjet-econoom Nikolaj Boecharin en schrijver Boris Pasternak werd 's mans tuchtmaatregel op persoonlijk bevel van het onderwerp uit zijn hekeldicht uiteindelijk ietwat versoepeld: de dichter mocht zijn plaats van vonnis nu zelf kiezen. In de zomer van 1934 betrokken Osip en Nadezjda Mandelstam een schamele woning in het stadje Voronezj, eventjes ten zuiden van Moskou waar Stalin nog hevig stond na te zinderen van Mandelstams vlijmscherpe hekelregels...

Wij leven en hebben geen voet aan de grond,
wij spreken alleen met een blad voor de mond,
en waar wij vertrouwelijk raken,
komt de man in het Kremlin ter sprake.
Zijn vingers zijn dik en als wormen zo vet,
en onder zijn woorden wordt alles geplet,
zijn kakkerlakkensnorren smalen,
zijn laarzenschachten stralen.

Om hem heen het gespuis dat beweegt op zijn wens,
dunhalzige leiders, half monster, half mens.
Zij hinniken, blaffen, miauwen,
en hij alleen trekt aan de touwen,
als hoefijzers smeedt hij bevel op bevel:
jij moet zus, jij moet zo, jij moet niet, jij moet wel!
Hangop is zijn lievelingseten,
en breed is de borst der Osseten.

Dankzij het uitmuntende vertaal- en redigeerwerk en het gedegen commentaar van Yolanda Bloemen, Peter Zeeman en een handvol slavisten is het volledige oeuvre van Osip Emilevitsj Mandelstam sinds eind vorig jaar in het Nederlands verkrijgbaar. Geholpen door deze vakmensen wordt de poëzieliefhebber erop gewezen dat de brede 'borst der Osseten' in dit hekeldicht verwees naar de te duchten Georgiërs. Dat dit volk best wel trots was op de Osseetse afkomst van hun dictator bewees zowaar Stalins ware achternaam Dzjoegasjvili, letterlijk 'zoon van een Osseet'. Tegenwoordig lonken korte, niet mis te verstane tweets naar de scalpen van potentaten van Noord-Afrikaanse origine, vroeger moest de goede verstaander de meest bijtende regels van tussen de vellen van gedichten weten te rissen.

Neem mijn verzen in acht: gedichten / O. Mandelstam ; samengesteld door Yolanda Bloemen en Peter Zeeman. – Amsterdam : Atlas, 2010. – 238 p.

"Moeder schepte plezier in de wortels en klanken van de Groot-Russische taal, verarmd als die was door de clichés van intellectuelen."

2011-03-05T13:27:00.012+01:00

't Geluid, voorzichtig en gedempt,
van een gevallen boomvrucht die
diep in het bos de melodie

van stilte even overstemt...

Er lopen vandaag niet zoveel zeventienjarigen rond die het deze in Warschau geboren opgejaagde verze(ts)(n)held zouden nadoen: bijna aan het einde van de puberteit een vierregelig naar haiku ruikend gedicht schrijven dat bovendien zoveel geluid ontwaart als je eigen, nog verdere en vol ongeluk geborduurde te lopen levenswandel. In het geval levenswandelingen geborduurd kunnen worden: volgende keer meer omtrent deze mysterieuze, bovengetalenteerde jongling...

"Wat Tieltsch is, vielsch is."

2011-02-28T22:58:00.037+01:00

Terwijl de halve redactie van Uitgeverij Lannoo na een opdracht van Roularta gewoonlijk aan een diepe middagdut begint, veroorzaken de grafici van Studio Lannoo, als reactie op hun tukkende collega's in de warme redactielokalen, meestal misselijkmakende lelijke boekcovers. Getuige daarvan: de gotische, goudgele letters op de zwarte boekomslag van het eerste deel van de geschiedenis van Vlaanderen, een vierdelige box in opdracht van de mannen op de etage boven die van Rik Van Cauwelaert, de hangende Sjah in de pluchen fauteuils van de Kanaal Z-studio's.

Over het algemeen lezen mensen wat in boeken staat afgedrukt. Gelukkig maar. Alhoewel? Welke uitgever vertelde onlangs nog dat hij aan het zindelijke gevolg van zijn product, de tientallen intieme leesuren op de billen van de lezer, heel veel belang hechtte en daarom het volledige boek, inclusief omslag en letterzetting, als iets exclusief en kostbaar zag? Was dat niet ene H.P. uit het noorden van A.?

Cover opengeslagen... ergernissen weg? Niet zo bij de uitgave '1302: opstand in Vlaanderen'. Alsof een imaginaire letterdief, wegens het door de verschillende interpretaties ervan verbrande onderwerp, persoonlijk in de Vlaamsche potten heeft geroerd. Woorden die midden in een zin plotsklaps én foutief in tweeën worden gesplitst, zichzelf voortproducerende en achter elkaar afgedrukte leestekens, gedachtestreepjes die hun achterhoede vergeten te sluiten, verschillende hoofdletterloze woorden,... Het is me wat met dit boek. Jammer, want over de inhoud ervan heeft de lezer alvast niet te klagen. Een smakelijk relaas over het graafschap Vlaanderen en zijn toenmalige CEO's dat leest als het betere geestelijke achtervolgingsverhaal. Dat de zinnen hier en daar plots ophouden te bestaan, kan de nietsvermoedende lezer doen twijfelen aan de historiciteit van het gepubliceerde in kwestie. In het beste geval vraagt hij zich af of het dan toch zou gaan om het laatste, postume vormexperiment van de betreurde Belgische kunstenaar Philippe Vandenberg? Of worden die in opdracht gemaakte uitgaven bij Lannoo vanuit de Tieltse bossen geredigeerd? Shame!

Toch af en toe onbedoeld grappig... dit boek. Zoals pagina 27 die de lezer attendeert op het feit dat onze middeleeuwse steden werden bevolkt door varkens: "De vleesproductie voor de stedelingen - toen al op grote schaal varkens - leverde mest op waarmee de boeren de grond konden verrijken." Of wat dacht je van de bladzijde ervoor? Ik weet wel, historisch niet geheel onwaar (waarom in godsnaam de aanduiding Frankrijk?), maar toch het citeren meer dan waard: "Gent, met zijn naar schatting 50.000 inwoners, was de tweede grootste stad van Frankrijk, in inwonersaantal de evenknie van Londen."

Doch, ik herhaal... een voortreffelijk boek: "In 1303 vroegen de Vlamingen bij paus Bonifatius VIII de oprichting van één of twee aparte bisdommen, 'omdat het grootste deel van het graafschap de Dietse taal hanteert, waardoor het niet mogelijk is het volk op te voeden via de heilzame raadgevingen van de bisschoppen, die zelf de taal niet kennen.' Terloops kan daarbij opgemerkt worden dat Bonifatius zelf, die nochtans in Vlaanderen was geweest, twee jaar voordien de term Gallici Allemani (Duitstalige Fransen) gebruikte om de Vlamingen aan te geven." Bonifatius VIII, of hoe orakels weleer pausen werden.

Nogmaals, een voortreffelijk boek: "Toen de Damse stadsambtenaar Jacob van Maerlant rond die tijd aan zijn didactische Spiegel Historiael in de volkstaal werkte, trachtte hij zich van de in zijn ogen nutteloze dichtkunst te distantiëren, door er onder meer op te wijzen dat ze hoofdzakelijk van Franse makelij was. Dat leverde de bekende zin op: 'Wat Walsch is, valsch is.'" Jacob van Maerlant, of hoe leugenaars weleer literatoren werden.

Eén van de vier boeken in deze band, meer bepaald de publicatie over de ontstaansgeschiedenis van België in 1830 en tegelijkertijd die van de daaraan verbonden mediagroep, werd uitgegeven bij Roularta. Eens zien of het op de redactie aldaar ook zo'n stevige dutters zijn. Onlangs een telefoontje gehad van mijn plaatselijke Standaard Boekhandelboer. Met de vraag of ik wil intekenen op een gecorrigeerde, nieuwe uitgave van '1302: opstand in Vlaanderen'? Tegen eind maart mag ik terug langs bij de boekhandel, op voorwaarde dat ze die ganse Lannoose redactiezooi terstond in de Tieltse vaart kieperen. Met de vormgevers er achterna. De Standaardman zei dat hij ging kijken of hij daar iets aan kon doen. Nog zo'n Vlaamse uitdrukking... Voldoende germanisten daar buiten die momenteel, om den brode, eenvoudige administratieve taken dienen te verrichten en maar al te gaarne enkele appetijtelijke redigeerwerken zouden uitvoeren, me dunkt. Bovendien stromen er in Tielt naar het schijnt enkel beekjes, wat dan weer in het voordeel speelt van die dekselse Lannooredacteuren.

(Op het prentje midden in dit bericht mag men gerust het predicaat van de eerste graaf van Vlaanderen kleven. De man in kwestie: Boudewijn I.)

1302: opstand in Vlaanderen / J.F. Verbruggen en R. Falter. – Tielt : Lannoo, 2010. – 324 p.

"maar alles is te dragen/als..."

2011-02-24T19:31:00.015+01:00

Met deze afsluitende regels uit 'Gelukkig als de goden' trapt Sapfo van Lesbos de erotische mix van poëzie en tijdreizen van het uitmuntende samenstellersduo Stassijns en Van Strijtem af. Door gebrek aan goden geen Nederlandstalige dichters in deze bloemlezing. Terecht. Want hoe goddelijker, hoe beestachtiger zoals Stassijns het in zijn inleiding zelf formuleert. Onze Noordzeelucht heeft nagenoeg nooit veel dichtende goden voortgebracht, laat staan beesten. Bloemlezers daarentegen ten overvloede. Rijkelijk bediend Noordzeegat! Waar erotiek en poëzie samen achter zitten aan te schuiven om beurtelings des lezers geest soms zachtaardig, regelmatig brutaal, te penetreren. U leest het al, van erotiek en metaforen heeft ieder beginnend schrijver wel de pen vol. Al het plezier en het verlangen worden terstond uit hun ketenen bevrijd, deuren en vensters wagenwijd open, kamers gevuld met geuren van pas gesnoeide gazonnen en in elkaar verstrengelde lichtgevende lichamen. Lang leve bloemlezers Stassijns en Van Strijtem! Al moet gezegd dat de volledige naam van de gecontesteerde Duitse minister van Defensie, Karl-Theodor Maria Nikolaus Johann Jacob Philipp Franz Joseph Sylvester Freiherr von und zu Guttenberg, bijna leest als een regel uit een gedicht van Gamoneda.

In mijn geest begonnen alle bomen te kreunen toen ik weer moest
denken aan je slipje in het donker, aan het licht onder je huid, aan je levende bloembladeren.

Soms reizen de dronken duiven en trekken dwars door verjaardagen.

Dat naakt je erbarmen kome, ach, sterfelijke duif, dochter van het veld.

Antonio Gamoneda, uit: Boek van de kou (2006)

De voorbije week: gelezen en gehoord (25).

2011-02-16T13:06:00.006+01:00

* "Het valt te vermoeden dat dat meer pathetiek dan werkelijkheid is geweest. Je moet tenslotte geen Molière kunnen citeren om te functioneren in een loopgraaf en ik geloof ook niet dat de Vlaamse rekruten van toen dom waren. Maar het verhaal is wel sterk en maakt de cultuur van achteruitstelling voor iedereen duidelijk. Onze held is gesneuveld omdat hij niet wist dat hij zijn kop moest intrekken! Onderschat niet wat zoiets losmaakt."

(Knack Extra, 02/02/2011, Vlaams historicus Bruno De Wever over de mythe van de Franstalige Belgische legerleiding die tijdens de Eerste Wereldoorlog door onverstaanbare bevelen Vlaamse piotten massaal de dood injoeg.)

* "In de kerk zit ik naast tante Henriette. Haar lippen prevelen geen gebeden en de mensen zouden kunnen denken dat zij sliep. Doch bij pozen, als de wind langs de ramen zoeft, en er worden nadien als kleine stukjes glas tegen de ruiten gestrooid, dan zie ik haar een schuwe blik om zich heen werpen. Ik doe onvoorziens een belangrijke ontdekking: haar ogen baden in glinsterende tranen; als zij de ogen sluit heeft zij nog juist de tijd om het aangezicht achter haar kerkboek te verbergen. Zij zit houterig op haar stoel geknield, in een vermoeiende kaarsrechte houding, die niet vermoeden laat welke wrede nadenkendheid haar gemoed verscheurt."

(Op aandoenlijk-weemoedige wijze geeft Maurice Gilliams in 'Elias of het gevecht met de nachtegalen' de weinig vermoeiende strapatsen van de twaalfjarige Elias zomaar aan de geconcentreerde lezer cadeau. Een uiterst curieuze roman in een soort van poëtisch proza gegoten: over het tekenen van flink opgedraaide snorretjes boven van pijn trillende lippen, over bomen die tegen de wind in worden weggeduwd en weggeslingerd in blanke ledigheden, over het zich verkleden in een muf riekend gordijnengoed dat geurt naar dennegroen en walmt van smeltend kaarsvet,... Dit kleine romannetje ademt zo'n apart parfum dat de lezer ervan zich voortdurend aan de leuning van Mellery's trappen bevindt.)

* "In een willekeurige dag van een mensenleven zitten nu eenmaal heel veel dode momenten. Ik vind die echter vaak het interessantst,(...) Ik zie dat graag: een ontbijtscène waarin weinig gezegd wordt. Ik vind dat zalig en zou er uren naar kunnen kijken."

(Knack Focus, 09/02/2011, televisiemaker Jan Eelen over zijn televisionaire voorkeuren.)

Marcel evoceert Vincents kleurrijke schilderdingen tot een lezersportret van de kunstenaar als gekwelde geest.

2011-02-07T18:50:00.013+01:00

Dat een beeldend kunstenaar veeltijds een geoefend kijker is, zeker van beeldende kunst omdat hij/zij er zelf al eens een verfpotje heeft op opengebroken, getuigt de Van Gogh-cyclus, opgenomen in Marcel Obiaks eeuwig eind. De gewezen kunstdocent, Obiak welteverstaan, ging uren naar Van Goghs doeken zitten staren en besloot er, nu we dan toch in de verfpotten hangen, zijn laatste dichtbundel mee aan te dikken. En dit op een zodanige manier dat je Obiak ervan zou kunnen beschuldigen nog les te hebben gegeven aan dienen Hollandschen roschen. Tot zijn leerling in woede uitbarstte en de deuren van Obiaks schildersatelier voorgoed achter zich dichttrok, richting onderaan de kaart van Europa.

Vincent van Gogh (13)

Even nog een venstertje geel, een amen

van aloud zilver op de leien van de kerk,

en Saint-Rémy rust in orde en burgerzin.

Ik kan me haast niet staande houden,

mijn hoofd neigt mee te draaien met

de helix van bedronken planeten, nu

de waanzin binnenin cipressen raast.

Wenteling, waaronder wolven huilen,

steekt spiralen van magnesium aan,

jaagt de sterrenstroom in lichterlaaie.

Mijn tanden nagelen zich in mijn tong,

ik val als dood op het pekzwarte gras.

Marcel Obiak, uit: Een eeuwig eind (2008)

De vrouw: verstandelijk doch genotziek wezen!

2011-02-06T16:54:00.013+01:00

"Zelf van geringe afkomst, hield ik van de gewone man of wat men noemt de simpele klasse." Zo verwoordde de Deense letterkundige Søren Kierkegaard in 1848 zijn standpunt tegenover zijn literaire werkzaamheden. Zijn diep religieuze vader kreeg, uit een huwelijk met een dienstmeisje, zeven kinderen waarvan er vijf stierven. Slechts twee overleefden: de geesteszieke Peter Christian, die later bisschop werd, en Søren, de denker van de innerlijkheid. Beide zonen moesten, als straf van God over de familie en volgens papa's zwaarmoedige religieuze gedachten, vóór hun drieëndertigste zien te sterven. Allebei beslisten ze daar anders over. Daar de jonge begaafde Søren niet wist hoe hij zijn groeiende geestelijke kracht in toom diende te houden, onttrok de wanhopige jongeling zich in 1836 aan het christendom, liet hij zich daarna gaan in allerlei zelfmoordgedachten en combineerde die tenslotte met een liederlijk leven. Toen in 1838 zijn vader stierf, werd diens zwaarmoedige geest in het tengere lijf van Søren geblazen: "Een schokkende gebeurtenis voor mij waarover ik nooit met iemand gesproken heb." Zijn broekzakken werden van toen af aan gevuld met een niet onaanzienlijk gedeelte van de erfenis.

De Duitse romantiek, het Hegeliaanse systeem en zijn seksueel onvermogen deden hem afzien van een huwelijk. Verder doctoreerde deze briljante student in de filosofie op het begrip ironie en beleefde hij bijzondere successen met de uitgave van zijn eigen, bij momenten leesbaar werk. Bij Kierkegaard is de waarheid gelegen in de subjectieve innigheid waarmee de enkeling zich uitsluitend om zijn eigen bestemming bekommert. De alsmaar grotere innerlijkheid gaat bij Kierkegaard hand in hand met het vinden van het eeuwige ik, die dan te overwinnen om uiteindelijk definitieve genezing te vinden in de armen van de zaligheid. Eén van die etappes staat beschreven in zijn in 1844 uitgegeven werk 'Angst', over het onderscheid tussen mannelijke en vrouwelijke begeerte en de basisfundamenten van het daaruit voortvloeiende filosofische bregrip 'angst': "Ethisch beschouwd culmineert de vrouw in de procreatie. Daarom zegt de Schrift, dat haar begeerte tot den man zal zijn. Weliswaar is de begeerte van den man ook tot haar, maar zijn leven culmineert niet in die begeerte; tenzij hij dwaas of heelemaal verloren is. Maar het feit, dat de vrouw daarin culmineert, bewijst juist, dat zij zinnelijker is. De vrouw kent meer angst dan de man. Dit komt nu niet, omdat zij minder physieke kracht heeft, want van dit soort angst spreken wij hier heelemaal niet; maar dit komt, omdat zij zinnelijker en toch, evenals de man, wezenlijk geestelijk bepaald is."
In rekening te brengen met een denkers werk: diens leven!

Angst. Uit het Deensch vertaald door S. van Praag / S. Kierkegaard. - Amsterdam : De Gulden Ster, s.d. - 211 p.

Taedium vitae: doodsoorzaak nummer één onder genereuze melancholici...

2011-01-25T21:34:00.018+01:00

Er was eens, bij de start van de zeventiende eeuw te Amsterdam, een hoogleraar filosofie. Zoals er toen, laat het ons hopen daar de tijden er immers naar waren, wel meerdere moeten rondgelopen hebben. En als dit al niet het geval was, dan moet hij de enige geweest zijn. Enig was hij desgevallend als gevierd auteur en bloemlezer. Naar aanleiding van bepaalde gebeurtenissen schreef de man ook wel eens een gedicht. In de annalen van de betere literatuurencyclopedie: een gelegenheidsdichter. We hebben het over Caspar Barlaeus. Bijgenaamd: de Gevarieerd-Sombere of de Wisselende Melancholieke.

Godzijdank zweette Caspar Barlaeus zijn melancholie meestal op papier uit. Zijn zware onderwijstaak vergde hem immers zoveel inspanning dat hij, met een zelfvertrouwen van dicht tegen het vriespunt, algauw geen plaats meer durfde te nemen achter de katheder. Tot groot ongenoegen van hordes samengetroepte studenten aan de ingang van zijn aula. Bovendien noopte een voortdurende druk op Barlaeus' borst de professor tot wandelingen in de natuur. Ter verbetering en ter genezing. Dokters schreven de arme ziel een haasloos dieet voor. Want vol zwart bloed een té melancholiek dier, zo fluisterde de toenmalige klassieke leer der lichaamssappen het de artsen immers voor. Een uitgebalanceerde psyche kon tenslotte enkel in een toestand waarin het bloed van het hart, het slijm van de hersenen, de gele gal van de lever en de zwarte gal van de milt in perfect evenwicht waren met elkaar.

En laat het nou net een dergelijke evenwichtsoefening zijn waarin de doorsnee haas én Caspar de Gevarieerd-Sombere minder onderlegd waren. Hup, en daar ging de gebraden haas richting Barlaeus' kauwgat. Want onbekwaamheid diende toen per slot van rekening tot het uiterste te worden bediend. "Wat ben ik zelf anders dan de haas?" hoorden ongeruste tafelgenoten de hoogleraar in een toestand van boulimisch verslinden dan telkenmale melancholiek klagen. Een resem troostbrieven van zijn studenten was het gevolg. "Doe waar je zin in hebt, Caspar!" en "Lof!", de uitroepen die de brieven aan de hoogleraar meestal afsloten. Op de vraag van zijn pupillen wanneer hij dan wel van plan was naar de leslokalen terug te keren, verwees de hoogleraar-schrijver naar het moment waarop hij weer genoeg lucht zou krijgen om opnieuw uitvoeriger en klankvoller te kunnen spreken. Zijn volgelingen in de filosofie vergaven het hem maar al te graag.

En wij? Wij zijn verplicht moed te putten uit de regels van één van Barlaeus' laatste, van volledige levensmoeheid doordrongen, brieven: "Ik zou alles laten voor wat het was, onderwijs, katheder en lessenaar, Aristoteles en Plato,(...) en het enige door mij aanbeden hoertje, de poëzie, omhelzen." Toen de gelegenheidsdichter een aantal jaren later nooit meer wakker werd, hadden studenten het over Barlaeus de Doorleefde, i.e. melancholie maar dan over de dood, de avond heen. Een kleine tweehonderdvijftig jaar later dichtte Hugo von Hofmannsthal zijn 'Ballade van het uiterlijke leven' als volgt bijeen:

Wat kan zoveel aanschouwd te hebben baten?
En nochtans zegt hij veel die 'avond' zegt,
Een woord waaruit weemoed en droefheid druipt

Als zware honing uit de holle raten.

De kamers van de melancholie: over angst, verveling en depressie / K. Johannisson. - Amsterdam : Ambo, 2010. - 351 p.

"Den anderen past het voorloopig stil te blijven en te wachten."

2011-01-23T14:08:00.015+01:00

Vandaag is Brussel dé plaats van een mars vóór een snelle regering. Als ik me niet vergis gaat het initiatief uit van een aantal VUB-studenten. Zelfs rector Paul De Knop heeft beloofd zijn loopschoenen aan te zullen trekken. Als de rest van de betoging, gezien het sportieve verleden van deze universiteitsbaas, nu maar mee kan.
Wegens toenemende, stekende pijnen in mijn voetengewrichten ben ik gebonden aan de eigen huiskamerzetel. Jammer. Zo'n oude knar als ik zou al dat jonge België-geweld, daar in Brussel, best wel eens kunnen gebruiken. Hoewel ik niet echt ben overtuigd van een 'snelle' maar eerder van een 'degelijke' regering kan ik het ongenoegen van al die (jonge) protestmarslopers maar al te goed verstaan. En als ik vragen heb bij de dingen die zich vandaag in ons kleine landje afspelen dan ben ik geneigd me in alle stilte af te zonderen om me op de blote knieën te richten tot hét orakel van Nevele, de heer Cyriel Buysse. Een schrijver die zich bijna nooit voor een Vlaamsgezind of Belgicistisch gat liet vangen en die samenhorigheid en solidariteit veel hoger in het vaandel droeg. Af en toe maakte onze goede vriend-literaat van de gelegenheid gebruik om over die ganse Vlaamse kwestie toch even zijn gal te spuwen:
"Ik ben trouwens van meening, dat al het heen en weer gepraat en gedoe der laatste tijden over de Vlaamsche kwestie en veel andere, specifiek-Belgische zaken, op weinig uitzonderingen na, niets is dan nutteloos geleuter en gezwets. Emigranten-dilettantisme: meer niet![…] Iedere echte goede vaderlander weet duidelijk wat zijn allereerste plicht is. Dat is als één rechte, strak-gespannen lijn, zonder de minste afwijking. Daar hoeft niet eens verder over gesproken."(*)
Van Cyriel Buysse krijgen de betogers alsvast de permissie. Jammer van mijn voetenjicht.

(Het prentje, afkomstig uit het Liberaal Archief, toont een aantal Vlaamse hogeschoolstudenten die tijdens de Eerste Wereldoorlog gretig meeliepen in allerlei activistische betogingen: mét hulp van de bezetter op zoek naar méér faciliteiten voor de Vlamingen.)

(*) Uit: Buysse, C., Van een verloren zomer, 1920, Bussum, Van Dishoeck, p. 20.

"Gij moet genezen, gij!"

2011-01-18T00:18:00.010+01:00

"Het slechtste wat gij kunt doen is naar geruchtmakende charlatans te loopen in de hoop gemakkelijk, snel en goed van uw kwaal verlost te zijn. Verbluffende beloften kunnen u niet baten. Alleen kalme beredeneering en gewetensvol handelen zullen u een leven van inwendige geruststelling en van gezonden vruchtbaren arbeid verzekeren."

Een krantenlezende mens zou dezer dagen denken dat het geweten van Bart De Wever hier een opiniestuk aan het schrijven is. Niks is minder waar, of misschien wel: meer waar. Gewoon uit een oud geschrift geplukt. Uit een zakboekje waarin de geestelijke en lichamelijke gevolgen van huwelijksontrouw en de kansen op genezing hiervan op bevattelijke wijze aan de IJzersoldaten werd uitgelegd.

(Het prentje is afkomstig uit de fantastische karikatuurpen van Jan Op De Beeck.)

C'est vraiment ça, la Belgique!

2011-01-15T11:39:00.016+01:00

"Het beste bewijs dat Striptease aan de Belgische ziel peuterde, zijn de moeilijkheden die we ondervonden om het in Frankrijk te lanceren. In tegenstelling tot de gemiddelde Belg heeft een Fransman een beeld van zichzelf waarop hij behoorlijk fier is.(...) Een Belg is een Zinneke, hij is niet pur et dur Vlaming of Waal, maar een mengelmoes van invloeden.(...) Zuiverheid bestaat niet.(...) Net zoals Striptease in Frankrijk niet evident was, zou het dat in Nederland ook niet zijn. Er staat geen taalbarrière tussen Vlaanderen en Nederland, maar de cultuur is niet dezelfde. De benadering van Striptease is moeilijk te exporteren, want erg Belgisch."

De Luikse regisseur Manu Bonmariage en de Vlaming Luckas Vander Taelen gooien in een Knack Focus-interview de essentie van het baanbrekende docuverhaal Striptease op tafel. Al kan je nog zoveel op straat lopen tegen het einde van België, het fantastische legendarische RTBF-programma Striptease, sinds afgelopen week door Canvas nieuw leven ingeblazen, roept nog luider waarom België nooit uiteen zal brokkelen. "Het ligt héél diep, mijnheer. Het zit hem in die verduivelde volksaard. Kijk maar eens goed." Bovendien heb ik betogingen en marsen altijd al te veel mensen en te weinig subtiel gevonden.

"Ik heb in uw boek over die pessoirs gelezen, dat die..."

2011-01-11T21:54:00.016+01:00

Veel humor en misverstanden in boeken die doorgaans voor 'klassiek' worden gesleten. Ten bewijze daarvan een conversatie in een dokterskabinet in de voor Hans Fallada's bankrekening belangrijkste roman. Toen het boek in 1932 verscheen, schreef een criticus: "Het is een realistisch boek, waarin eenieder zijn vreugd en zijn verdriet zal weerkaatst zien. Maar het is eveneens een protest tegen de schaamteloze ongevoeligheid van de hedendaagse wereld. Daarom ligt in deze roman een rake waarheid besloten die recht op uw hart mikt en... het treffen zal." Vooral dat laatste hebben uitgevers, met het onlangs heruitgegeven en hertaalde Alleen in Berlijn, vandaag héél goed begrepen. Waarschijnlijk Fallada's beste, of toch zijn invloedrijkste. Het blijft nu wachten op een hertaling van zijn meest intieme en best verkochte 'Wat nu, kleine man?'

"Dr. Sezam zoekt op zijn schrijftafel naar de brief.
"U hebt me geschreven, mijnheer Pinneberg. U kunt nog geen kinderen gebruiken, omdat het u financieel niet convenieert."
"Ja," zegt Pinneberg, en hij voelt zich ontzettend verlegen.
"Maak uw kleren maar vast een beetje los," zegt de dokter tegen Engeltje en dan verder tegen Pinneberg: "En nu zoudt u een absoluut zeker voorbehoedsmiddel willen hebben. Ja, een absoluut zeker..."
Hij glimlacht sceptisch achter zijn gouden bril.
"Ik heb in uw boek over die pessoirs gelezen, dat die..."
"Pessaria, bedoelt u," verbetert de dokter. "Ja, maar die zijn niet voor iedere vrouw geschikt. En het is ook nogal omslachtig. Ik weet niet, of uw vrouw daar handig mee overweg zal kunnen."
Hij kijkt haar aan. Ze heeft zich een eindje uitgekleed, alleen maar vast haar blouse en haar rok. Met haar slanke benen lijkt ze nu heel lang, zoals ze daar staat.
"Gaat u maar even mee," zegt de dokter. "Uw blouse behoefde u hiervoor anders niet uit te trekken, mevrouwtje."
Engeltje wordt vuurrood.
"Nee, laat nu maar, komt u nu maar mee. Een ogenblik, mijnheer Pinneberg."
Ze gaan samen een kamer daarnaast binnen. Pinneberg kijkt ze na."(*)

(*) Uit: Fallada, H., Wat nu, kleine man?, 1972, Brussel, Reinaert, p. 9-10.

Kunnen zingen, slaan en plezier verdragen: de drie kerntaken van een goede parochiale herder...

2011-01-09T18:14:00.011+01:00

Voor het zingen de kerk uit? Ja. In Walschaps Houtekiet was het zeeldraaier Donies die dat deed. En zo bleef Deps gevrijwaard van al teveel geboortes. Want Donies had een stem die de balken uit de kerkzoldering deed lichten. En zó moest ook een pastoor dat kunnen want anders kreeg hij dadelijk een kaartje retour. Vroeger waren er immers voorzingers, zingers en pastoors. Die laatste twee, bij niet voldoende samenvallen, volledig inwisselbaar: "Als hier weldra zo gezongen wordt, zullen zij voor hun plezier naar de kerk komen. Maar dat is van nu af een uitgemaakte zaak, mannekens, een pastoor die niet zingen kan dat alles davert, komt er niet. Hij moet op de preekstoel kunnen slaan, zo fors, dat zij denken: heel de bazar komt naar beneden. En hij moet plezier kunnen verdragen. Ziedaar hun drie condities. Kan hij dat niet, eruit, een andere."(*)

(*) Uit: Walschap, G., Houtekiet, 1981, Antwerpen, Elsevier Manteau, p. 163.

Harvie Krumpet: teder en zouthoudend tot in de imaginaire bushalte!

2011-01-04T23:51:00.011+01:00

Het is met Harvie Krumpet zoals met het zout op onze patatten: hoe goed hij ook zijn best doet het vatje slechts een weinig te schudden, hoe meer er van die korrels op zijn magnetische donder terechtkomen. Oftewel: ge moet niet al te diep in de zilte boren, zouten doet het leven toch. Schuif die piepers maar met schil en al in de waffel en ga dan pas zien wat ervan komt!
En ziedaar, een jaarvoornemen van jewelste!

Om te voorkomen dat de stoomketel ontploft, moet de poëzie van Coenraed De Waele eerst in een beweging worden omgezet...

2011-01-04T14:56:00.017+01:00

Eigenlijk een bijzonder leuke, lange gedachte die bardje Coenraed De Waele zich in onderstaande regels maakt. Of daarom van een heus gedicht sprake is, valt nog te bejammeren. Nuja... het postmodernisme ligt ook al een poosje op de straatstenen...

Psychiatertje

Na de zoveelste halve gare
in kaart te hebben gebracht,

in het urinoir,

bij het terugschroeven
van de voorhuid

en de aldus ontspannende dampen bewonderend,

vroeg het psychiatertje
zich gekweld af

of deze stoom, samengeperst
in de ketel van een speelgoedtreintje,

bij machte zou zijn
dat treintje
zowat één centimeter aan te drijven

om het aldaar
op de rails gelegde borstbeeldje
van Sigmund Freud
tot puin te rammen.

Coenraed De Waele, uit: Plankgas (1988)

Dé boeken van het afgelopen jaar: gelezen maar niet noodzakelijk verschenen in 2010 (1).

2010-12-30T13:33:00.016+01:00

Naar aloude traditie heb ik het afgelopen jaar selectief gewikt, gewogen en gelezen. Niet noodzakelijk in voorgeschreven volgorde. Een universele houding die ik alle trage lezers, bij een teveel aan heel fijne uitgaven, overigens heel hard kan aanraden. In tijden van lijsten, opsommingen en overzichten wil ik, verspreid over drie blogposts, aan alle online vrienden mijn drie favoriete boeken van het afgelopen jaar kwijt. Twee van de drie zijn geen recente uitgaven. Maar, wegens niet gebonden aan commerciële doeleinden, geen manco. Langs mijn eigen oude kijkers liet het geschrevene in deze drie boeken alvast luide knallers van bijzondere indrukken na. Een zoveelste bezoek aan de oogarts bij deze in de agenda genoteerd. Tijd voor het eerste brokje vuurwerk...

"Een Duitse onderkorporaal van de reserve, in het burgerleven hoogleraar Romaanse talen in Göttingen, moet een groep Franse krijgsgevangenen van Maubeuge naar Duitsland escorteren. In de verte bulderen de kanonnen. Plotseling ziet de waarnemend luitenant dat zijn onderkorporaal in een hevige ruzie is verwikkeld met een van de Fransen. De Fransoos gebaart heftig met zijn handen, en de ogen van de onderkorporaal schieten vuur achter zijn brillenglazen. De luitenant rijdt erheen omdat hij gewelddadigheden vreest. Hij haalt de twee met een vloek uit elkaar. Dan legt de verontwaardigde onderkorporaal uit dat de gevangengenomen Fransman, die kapotte laarzen draagt die met veters zijn gerepareerd, vroeger hoogleraar aan de Sorbonne is geweest. De twee heren hadden ruzie met elkaar gekregen toen ze het oneens waren over het gebruik van de conjunctief in de oudere Provençaalse dichtkunst."

Als De Morgen-recensent en romancier Joseph Pearce zijn boekenbeoordelings-vermogen aan goedkope lompen krantenpapier toevertrouwt, kan je er doorgaans de honden op los. Als De Morgen-recensent en romancier Joseph Pearce de lezer een boek aanraadt, starten diezelfde honden meestal het kluiven. Voor 2010 was het weer prijs, kwijlende reuen aan de voederbak in mijn keuken. Vergeet de vertaalde 'Vrijheden' en de wegens onvoldoende subsidies moeilijk als te vertalen te slijten 'Congo's' van deze wereld. En ziedaar... 'De schoonheid en het verdriet van de oorlog'. In Zweden in 2009 wekenlang in allerhande boeken top tienen. Voor ons, Nederlandstaligen, in 2010 zomaar voor het grijpen bij Spectrum. Negentien portretten over bijna zeshonderd heerlijke pagina's woordplezier uitgegoten. In dit boek nu eens geen zoveelste 'watten' over de Groote Oorlog maar eerder 'hoe's'. Negentien levensverhalen van nobele onbekenden over hoe zij die grote wereldbrand geserveerd hebben gekregen. Een overrompelend en tegelijkertijd heel intiem schilderij.
De spits wordt afgebeten door de lichtgevende Elfriede Kuhr, een twaalfjarig meisje met rossige vlechten en groene ogen. Begin augustus 1914 loopt zij, vanuit de ouderlijke woonst aan de Alte Bahnhofstrasse in Schneidemühl, samen met haar broertje het wegmarcherende 149e infanterieregiment in een bijna hysterische toestand uit te zwaaien: "Daar komen rij na rij soldaten in grijze uniformen, met korte laarzen van licht, ongelooid leder, met grote rugzakken en punthelmen met grijze stoffen overtrek. Voor hen uit loopt een militair orkest, en nu ze het station en de mensenmassa naderen, beginnen ze die melodie te spelen die iedereen zo goeg kent. De soldaten zingen, en als ze bij het refrein komen, vallen de toeschouwers meteen in." Zo ging dat toen, in het oosten van Duitsland. Net zoals in de rest van Europa.
Elfriede wordt in deze reeks verzamelde portretten overigens omringd door heel wat schoon, jong en onbekend volk: Andrej Lobanov-Rostovski, een genist uit het Russische leger; Kresten Andresen, een Deense militair in Duitse loondienst; Alfred Pollard, een infanterist uit het Britse leger; de Franse rijksambtenaar Michel Corday; Richard Stumpf, een matroos op een Duits slagschip; Willy Coppens, een Belgische gevechtspiloot; Rafael de Nogales, een Zuid-Amerikaanse cavalerist ten dienste van het Ottomaanse leger; Harvey Cushing, een Amerikaanse legerchirurg,... Een waar en onverbloemd leesspektakelstuk bijeengeraapt door de Zweedse historicus Peter Englund. Over een oorlog die, omwille van zijn immense wereldwijde omvang, in de geesten van gewone mensen blijvende en vaak identieke, nochtans los van elkaar ontstane, indrukken heeft nagelaten. Zeker naarmate diezelfde oorlog alsmaar langer bleef aanslepen. Van dat hoerapatriottisme uit die eerste maanden stond uiteindelijk geen spaander meer overeind. Alles kapotgeslagen door militaire blunders en blind vasthouden aan het toen immense geloof dat standhouden in alle dingen beter was dan er punten achterzetten.
Dit boek voorziet tussendoor ook plaats voor een aantal prachtige en zeldzame foto's over de oorlogsvoering in het Midden Oosten, het Italiaanse front, de Balkan en Oost-Afrika. Om de doorsnee Vlaming eraan te herinneren dat niet enkel zijn zware kleigronden de wereld deed vaststeken in een vier jaar durend ingewikkeld status quo. Zo had de Australische Olive King, die haar rijvaardigheden ten dienste stelde van het Servische leger, tussen de reparaties van twee wagens door toch nog de tijd om naar huis te schrijven: "Wees gezegend, lieve papa, ik hou zo veel van u, u zult nooit begrijpen hoe veel. Ik vraag me af of u me erg veranderd zult vinden. Ik weet dat de oorlog me tamelijk egoïstisch heeft gemaakt, en ik weet dat ik nu huiveringwekkend veel zelfstandiger ben dan ooit tevoren."
Een huiveringwekkende, mooie en zelfstandige collage WOI-portretten heeft die Englund daar bij elkaar geveegd. Recommended by Pearce and Droogakkers!

De schoonheid en het verdriet van de oorlog: ooggetuigen van de Eerste Wereldoorlog / P. Englund. – Houten : Spectrum, 2010. – 588 p.

Metaforen tijdens de feestperiode...

2010-12-28T17:22:00.009+01:00

Ziehier! Een allitererend gedichtje in tijden van feestweken waarin mensen doorgaans om heel andere redenen superlang rondom zich heen en in de lucht lopen te staren. Pas in deze dagen ook extra op voor verrassingen in de vorm van allerlei...

Bonte abelen

Wit als watte, en teenegader

groen, is 't bonte abeelgeblader.

Wakker, als een wekkerspel,

wikkelwakkelwaait het snel.

Groen vanboven is 't en, zonder

minke, wit als melk, vanonder.

Onstandvastig volgt het, gans,

't onstandvastig windgedans.

Wisselbeurtig, op en neder,

slaat het, als een vogelveder.

Wit en grauw, zo, dóór de lucht,

'bonte-abeelt' de duivenvlucht.

Guido Gezelle, uit: Dichters van Nu 10. Guido Gezelle (1997)

De geestesziekte is bijna nooit zo groot als de schrijver...

2010-12-27T23:08:00.012+01:00

Met als titel 'Eenzame vulkanen' kwam De Tijdstroom Uitgeverij in 2009 met een wel heel bijzonder geschrift aankloppen: een reeks biografische vermeende psychopathologische beelden van de ons omringende schrijvende kunstenaar. Om precies te zijn passeren eenentwintig profielen de revue. Jammergenoeg werd William Shakespeare door halfwakkere redacteuren in de inhoudstafel vergeten.

Genialiteit ligt in het bed van menselijke geestelijke aandoeningen nagenoeg dikwijls in de armen van gekte. Ook verzamelaar van dienst, de bijzonder erudiete en de aan de lopende band publicerende Nederlandse professor Hans Hovens die als psychiater zijn strepen verdient in onderzoek naar schizofrenie, is voldoende vermetel het opzet van dit wel héél interessante bio-boekje aan deze gedachte op te hangen. In zijn voorwoord stelt hij heel uitnodigend dat "(...) vrijwel elk groot kunstenaar bijzonder is. Een groot werk is nu eenmaal bijzonder en de meeste van deze werken vinden hun oorsprong in bijzondere mensen. Maar omgekeerd is dat niet het geval. Ik heb in mijn vak te veel exentriekelingen gezien die nooit een groot kunstenaar zullen worden."

In het begin van zijn inleiding heeft Hovens het over 'grote' literatuur die zich uitstekend vermaakt door de wereld nooit uit één gezichtspunt te bekijken. De werkelijkheid kent nu eenmaal verschillende verschijningsvormen en daar bestaan dan weer verschillende opvattingen over waar alleen 'grote' schrijvers over kunnen rapporteren. Alleen al daarom flirten de verhalen in de boeken van de Russische dissident-schrijver Varlam Sjalamov over het leven in de Russische strafkampen zoveel meer met de werkelijkheid dan een zoveelste geromantiseerde Hollywood-versie van 'Dokter Zjivago'. Vraag is natuurlijk of de mens die enkel met die tweede versie genoegen neemt zich in dezelfde mate gelukkig zal prijzen dat hij al die ellende niet zelf heeft hoeven te doorstaan. Nee, dus. Sjalamovlezers weten wel beter. Een 'nee' die ook het onderscheid tussen 'grote' en 'minder grote' literaten aangeeft. Zeg dat professor Hovens het gezegd heeft. 'Eenzame vulkanen' staat overigens bol van de raadgevingen met een hoge bruikbaarheidswaarde: "Waarom al die moeite voor eendagsvliegen? Lees iets waarvan men al tien of twintig, of nog liever vijftig jaar spreekt. Laat anderen zich bezighouden met de waan van de dag en beperk u tot iets wat bewezen heeft echt de moeite waard te zijn." Nooit meer identieke boekenbijlagen bij verschillende Belgische dagbladen! Kan ik voor die extra vrijgekomen tijd volgend jaar ook weer iets nuttigers gaan bedenken. Straks valt mij hierdoor nog een bijkomend jaar in de schoot.

Het was de gecontesteerde Italiaanse wetenschapper Cesare Lombroso die de mythe van het genie dat grenst aan de krankzinnigheid introduceerde. Sedertdien gleden tal van onderzoeksopvattingen in die piste verder. Wat volgde was veel wetenschappelijk geblaat in de trant van: grote kunstenaars hebben vrijwel allemaal een bipolaire stoornis, bij iedere kunstenaar is een zekere psychopathologie te vinden,... Feitelijk onderzoek hierover stelt heel wat methodoligische problemen poneert professor Hovens terecht. Is hij de enige die in deze ziektebeeldzaak het hoofd koel houdt? Misschien? Zeker! Vooral als Hovens verdergaat en schrijft dat biografisch onderzoek hiernaar nooit meer kan zijn dan een interpretatie van de symptomen. Indien er in de meeste gevallen al sprake kan zijn van symptomen daar de schrijver in kwestie in werkelijkheid nooit volledig onderzocht. Om daaraan fijnzinnig, vanuit zijn stevige leerstoel, toe te voegen dat: "Onderzoek onder levende schrijvers zich dikwijls beperkt tot mindere goden, die wellicht vanwege hun manische depressiviteit alleen al menen een groot kunstenaar te zijn."

Voor zoveel wijsheid gaat mijn bescheiden hersenpet verschrikkelijk hard af. Wat volgt zijn eenentwintig portretten van schrijvers waarvan enkel nieuwsgierigheid naar de vermeende psychopathologie van de uitgekozen kunstenaar en een eventueel te ressorteren reminiscentie-effect bij Hovens zelf, de professor deden beslissen de stoet aan schrijvers al dan niet verder aan te vullen met deze of gene. Bij sommigen (ondermeer Georg Büchner en Marguerite Yourcenar) is met de wil van de wereld geen psychopathologie op te merken. Over Franz Kafka bijvoorbeeld verhaalt Hovens heel ogenschijnlijk schimmig als volgt: "Het slapen en het schrijven is een crime. Voor het slapen gaan en na het wakker worden, als hij al slaapt, ziet hij voortdurend beelden. Die werkelijkheid probeert hij te beschrijven. Als het lukt, werkt hij aan een stuk door. Daarna zijn er tijden dat hij er niet toe komt iets te schrijven; hij durft dan niet, want het is nooit goed genoeg. Veel wordt weggegooid of verbrand." Professor Hovens is bovendien een van de weinigen om toe te geven dat het in Kafka's romans zindert van de seks. Dat de seksuele uitingen in zijn verhalen niet erg liefdevol zijn, eerder animaal. De meeste mannelijke hoofdpersonages hebben wel iets met de dienstmeisjes, de dochters en de vrouwen rondom hen. Maar verwacht van de prof geen bikkelharde diagnoses met verrassende conclusies. Integendeel. Waarom? De gegevens zijn simpelweg ontoereikend. Wanneer vanaf 1917 de tuberculose uitbreekt en het fysiek steeds slechter gaat met Franz Kafka, verzinkt de schrijver regelmatig in depressies. Ja, en dan? Die komen nu eenmaal voor bij een slopende ziekte. That's all, folks! Wat een psychopathologische verademing is me dit boekje geweest.

Een fragment uit het portret van de dichtende, genezende domineeszoon Gottfried Benn die het woord heilig verklaarde, in 1910 zijn doctoraal wijdde aan de etiologie van de puberteitspsychose en als assistent in een psychiatrische kliniek als ongeschikt werd bestempeld, klinkt als volgt: "Hij is overgevoelig, empathisch koud, contactgestoord en volkomen introvert. Bovendien trekt hij het werk niet. Hooguit twee uur per dag kan hij zijn concentratie behouden." Ook in Benns geval zijn er weer die vrouwen: "Er volgen vele vrouwen, erotisch speelgoed of anders wel secretaresse of poetsvrouw." Verder nog een toneelspeelster of een weduwe van een schrijver. Al zijn relaties verlopen gelijktijdig en volgen, zoals doorgaans het geval bij de doosnee aardling, elkaar niet op want alles is immers een kwestie van regie, aldus Gottfried Benn.

'Eenzame vulkanen', de titel van dit boekje, verwijst naar een door de schrijver-psychiater achteraf gezien beter nooit gemaakte reis naar Cuernavaca. Op het einde van de seventies, toen het gros van zijn geportretteerde schrijvers reeds onder de groene zoden lag. Het fijne daarvan komt u aan de lees op het einde van Hovens' voorwoord. Op zich al een heel interessante prelude op het gebalde muziekstuk van schrijvers dat dan nog volgen moet: William Shakespeare, D.A.F. de Sade, Lord Byron, Georg Büchner, Multatuli, Charles Baudelaire, Arthur Rimbaud, Robert Walser, Virginia Woolf, Franz Kafka, Ezra Pound, Gottfried Benn, T.S. Eliot, Simon Vestdijk, Jorge Luis Borges, Ernest Hemingway, Marguerite Yourcenar, Gerrit Achterberg, Patricia Highsmith, Hans Andreus en Sarah Kane. Tadadadaaaaaa...

Eenzame vulkanen / J.E. Hovens. – Utrecht : De Tijdstroom, 2009. – 170 p.

De voorbije week: gelezen en gehoord (24).

2010-12-26T22:23:00.013+01:00

Misschien wordt het tijd dat ik volgend jaar ook eens andere weekbladen ga lezen. Alle suggesties zijn meer dan welkom!

* "De Dode Drie: W.F. Herriemans, Gerard Reetje en Harry Mulo."

(Knack, 08/12/2010, dichter en vertaler Paul Claes in zijn maandelijkse, buitengewone wandeltocht langs de eigen literairende 'Glimpen'.)

* "Waren we Fransen, dan hadden we al massaal en hardnekkig betoogd, de studenten op kop. Waren we Britten, dan hadden de media en de publieke opinie de hele politieke klasse al lang aan de schandpaal genageld. Waren we Amerikanen, dan hadden we zelf nieuwe politieke partijen gemaakt om de oude weg te vegen. Waren we Ieren, dan was de uitloop van talent volop bezig.

Niets van dat alles. Een gespleten land mobiliseert niet. En de Vlaamse boer, hij ploegde voort, nietwaar. We trekken onze plan. Dat is de mentaliteit die eeuwenlange dominantie door buitenlandse mogendheden heeft nagelaten. Ze was een sterkte in tijden van overheersing. Ze is nog altijd een troef die, wanneer gekoppeld aan werkkracht, welvaart kan brengen ondanks en niet dankzij het beleid. Maar ze is een grote zwakte in tijden van politieke crisis. Ze voedt de illusie dat het misschien hopeloos is, maar niet zo ernstig. Ze brengt apathie die tot verval leidt."

(Knack, 01/12/2010, professor Belgisch, Europees en internationaal arbeidsrecht Marc De Vos legt in zijn onnavolgbare stijl de pleister op de Belgische wonde.)

* "Op 20 mei 1997 schreef hij [Herman de Coninck] aan zijn redactieleden: 'Wat doen we met de inspiratie van ons blad? De wereld gaat naar de verdommenis. Vroeger had het kapitalisme nog een vijand, sinds de val van de muur wordt het niks meer in de weg gelegd. De maatschappij waar wij in '68 tegen protesteerden, was een stuk beter dan de huidige. Vandaag protesteert niemand nog. Moeten wij daar niet eens een nummer aan wijden?(...) We moeten onze uiterste best blijven doen om de literatuur erbij te blijven betrekken, bij deze onbegrijpelijke wereld: laat dat maar de doelstelling van het NWT wezen.' Twee dagen later viel hij dood neer op een stoep in Lissabon."

(Knack, 01/12/2010, schrijver Frank Albers stelt zich, naar aanleiding van het tienjarige overlijden van het literaire tijdschrift NWT en al bladerend door een aantal oude NWT-nummers, terecht de vraag of er vandaag nog een uitgever te vinden zou zijn om een titel uit te brengen die haast per definitie verliesgevend is, maar waarvan de relevantie niet door de boekhouder wordt bepaald.)

* "Als de kerk spreekt over de natuur van de mens, heeft ze het niet over de biologische natuur, want anders zou je ook geen paraplu mogen gebruiken."

(Knack, 08/12/2010, theoloog Roger Burggraeve over het veronderstelde tegennatuurlijke argument van de kerk in verband met homoseksualiteit.)

* "Maar goed: slaapt Bracke in Mol, met zijn wettelijke wederhelft, of slaapt hij in Gent, alleen of met God mag weten wie? Kunnen we in dat laatste geval nog spreken van een huwelijk? Was het niet Bart De Wever die zo bevlogen pleitte voor de waarden van het traditionele gezin? En zelf het voorbeeld gaf door zich dit jaar al twee volle uren met zijn kinderen bezig te houden? Vragen, vragen, vragen."

(Knack, 08/12/2010, Koen Meulenaere schommelt tussen decadentie en conservatisme.)

Peeters & Gelderblom: nieuw entertainend radioprogramma voor staalharde consument...

2010-12-20T00:52:00.010+01:00

In een ijzersterk, humoristisch geschreven opiniestuk in het dagblad De Standaard legt mobiliteitsdeskundige Kris Peeters ons de volgende confronterende woorden voor: "Als aanschuiven in een comfortabele auto (lekker verwarmd, favoriete muziek op de achtergrond, GSM en koffiebekertje binnen handbereik) al 'leed' veroorzaakt, dan rijst de vraag welke woorden er nog gebruikt kunnen worden om échte ellende aan te duiden?" Dat laatste is nochtans niet zo moeilijk, ze staan verzameld in onderstaand gedicht. Pure miserie...

Een zeer vreemde pegel

deze pegel wil maar niet smelten
al zet ik de verwarming hoger
deze pegel wil maar niet smelten
al zet ik de verwarming nog hoger
deze pegel wil maar niet smelten
al zet ik de verwarming op zijn hoogst
deze pegel wil maar niet smelten

kijk, de verwarming is gesmolten
en toch deze pegel wil maar niet smelten

Arie Gelderblom, uit: Zwijgen om woorden (1975)

Dwangneurose leidt tot boek, boek leidt tot dwangneurose...

2010-12-18T13:46:00.010+01:00

Volgens de Frankfurter Allgemeine zou de manier waarop het hoofdpersonage uit 'Mr. Tourette en ik' vertelt hoe hij binnen 64 dagen leert over de drempel tussen woonkamer en keuken te stappen zonder in dwangmatig gedrag te vervallen, spannender zijn om lezen dan de meeste detectives. Vraag is natuurlijk welke detectives die dekselse Duitse redacteuren dan wel bedoelen? Mij is die spanning in ieder geval ontgaan. Af en toe lachen, dat wel...

"Twijfel. Onrust. Angst neemt toe, achteruit. Achteruit, eikel. Nog een keer. Herhalen. Nog een keer symmetrisch achteruit. Voor elke mislukte poging straf ik mezelf door er negen meter extra aan toe te voegen. Dus hoe vaker ik misluk, hoe verder ik van de deur kom. Op een slechte dag kan ik op een kilometer afstand terechtkomen van de drempel waar ik overheen wil stappen."(*)

(*) Uit: Sandstrak, P., Mr. Tourette en ik, 2010, Breda, De Geus, p. 182.

Louis de Funès met al zijn verdriet steeds weer in de doornen van zijn rozenstruiken.

2010-12-14T19:35:00.019+01:00

"Dus ja, in kwantitatieve zin wordt het geheugen meer geregeerd door vergeten dan door onthouden.(...) Qua capaciteit zouden er duizend levens in een brein gevat kunnen worden. Dit kan er mee te maken hebben dat informatie die gedateerd is, die we niet meer kunnen gebruiken in ons leven, dat die wel moet vervagen. Ik heb daarnet mijn fiets hier wat verderop neergezet, en dat moet ik nu onthouden, niet waar ik hem vorige week heb neergezet, of de week daarvoor. Ons geheugen heeft de neiging om informatie te updaten, zodat het accuraat en bij de tijd blijft."

Aldus psycholoog Douwe Draaisma, auteur van het aparte en bijwijlen wondermooie 'De Heimweefabriek', in een recent interview naar aanleiding van de publicatie van zijn jongste 'Vergeetboek'.

En dat in een brein meestal duizend levens gevangen zitten, moet de schijver niet verteld. Gedateerde info legt hij gewoon op de kast, onbruikbaar, dus te vervagen. Ik heb daarnet deze zin geschreven, en dat moet ik nu onthouden, niet wat ik in de vorige alinea heb neergepend, of in de alinea's en pagina's daarvoor. Zo moet het de oninneembare geest van Frankrijks literair zorgenkind Michel Houellebecq zijn vergaan. Die sedert die Goncourt van een paar maanden geleden - omdat hij hierdoor toch zichtbaar ontroerd was - terug serieus de bal aan het zoeken is. En dan wil ik nog niks kwaad hebben gezegd over Louis de Funès, Frankrijks bloemist-nummer-een: "Er staat me een foto voor de geest van Louis de Funès, die ik voor een van de grote genieën van de 20e eeuw houd. Hij staat tussen de rozenstruiken in zijn tuin. Volgens mij heeft de Funès veel geleden, maar op die foto ziet hij er perfect gelukkig uit.(...) Le Corbusier en Pablo Picasso beschikten in mijn ogen simpelweg niet over talent. In al zijn 'periodes' is Picasso even slecht. Hij was een van de slechtste schilders van zijn generatie. Hij probeert van alles maar het resultaat is altijd even slecht. Picasso was intelligent genoeg om zijn karretje aan dat van de communistische partij vast te haken. Bij Le Corbusier is het net hetzelfde. Zijn werk is gewoon rot. Laten we hen gewoon vergeten!"
Vergeten. Jaja... Liep die schrijver vroeger niet vol van 'wetenschap'?

"Die soep is niet mijn pakkie-an!"

2010-12-12T10:22:00.014+01:00

Toen dokter Heinrich Hoffmann (1809-1894) als kerstgeschenk voor zijn zoon in de lokale boekhandel een fijn geïllustreerd en door de nodige kinderrijmen omgeven geschrift zocht, bleef de psychiater een beetje met zijn honger leuren. Daarom besloot hij de verzen maar zelf te schrijven. Zijn zoontje was daar heel rouwig om. Geteld van die gruwelijke kerstmis af, moet dat kereltje nog maar weinig hebben geslapen. En na hem zoveel andere Duitse kindertjes. Want papa Hoffmann had immers de bloedige neiging stoute kinderen tegen het einde van zijn verzen van ongehoorzaamheid te laten creperen. 't Zijn geen fraaie dingen, zo u wil een beetje 'gothic'. Naar 't schijnt slaapt 't kind achteraf doorgaans als een steen in een bord soep.

Het verhaal van Soep Hein

Hein was kern- en kerngezond,
Een dikke knaap en kogelrond.
Hij had een hongerige maag
En lustte alles even graag.
Maar op een dag smeet hij zijn lepel neer
En riep: 'Ik lust die soep niet meer!
Nee, die soep die eet ik niet!'

Ja ja, maar al de volgende dag
Kon je zien dat hij magerder zag.
Weer zette Hein een keel op:
'Ik eet die soep niet, hou toch op!
Ik lust die soep niet meer,
Begrijp dat nu een keer!'

En de derde dag, o gut, o gat,
Zag Hein zo mager als een lat!
Daar werd de soep weer opgediend,
Maar daar was Hein niet van gediend:
'Ik eet die soep niet, snap dat dan!
Die soep is niet mijn pakkie-an!
Laat die soep toch in de pan!'

Op dag nummer vier
Was hij zo mager als een pier,
En op dag vijf was onze zielenpoot
Als diezelfde pier zo dood.

George W. Bush: dé ervaren gids in het land van hechting.

2010-12-09T19:29:00.010+01:00

"De vrouw van een paar dat al een aantal maanden gescheiden leefde, had een nieuwe partnerrelatie met een vriend die zij al vele jaren kende. Zij vertelde in de therapie dat zij haar ex niet miste, en dat van herstel van het huwelijk geen sprake meer kon zijn. In een van de volgende zittingen, kort na de aanval op het WTC in New York, vertelde zij dat zij tot haar verbazing direct na het zien van de tv-beelden een heftige drang had gevoeld naar haar ex toe te gaan en niet naar haar nieuwe partner."(*)

Als iemand in geval van acute ernstige bedreiging hulp en steun zoekt bij een ander die als sterker en wijzer beoordeeld wordt, lijkt dat een normale reactie, die zeer wel op een snelle, verstandelijke overweging kan berusten. Hechting kan hierbij een rol spelen. In goed functionerende intimiteitsrelaties zullen in stressvolle situaties de partners via communicaties elkaar zoeken. Daarvan had de Amerikaanse president George W. Bush, in de nasleep van 09/11, planken vol kaasbollen gegeten. Prompt liep zijn bushdoctrine over van hechting.

(*) Van Dijk, L. en Blom, T. (2004). Vroege hechting en volwassen partnerrelaties: verschil en samenhang. In: Systeemtherapie, nr. 1, p. 30.

Bolsjewiek voor een overvolle zaal BD's: "Ich will überhaupt nicht süss sein!"

2010-12-06T18:51:00.008+01:00

De Poolse boekenman die zich in bovenstaand filmpje bijna vergaloppeert in de eigen hoest geeft in onderstaand fragment zelf de reden aan van zijn gedrag aldaar, vooraan op die Duitse bühne: "Wanneer ik in mijn vroege kindertijd af en toe door leeftijdgenoten werd geplaagd, dan had dat met een futiele omstandigheid te maken die ik echter tot op de dag van vandaag niet kan vergeten. Ik was vijf of zes jaar oud toen mijn moeder tijdens een kort bezoek aan haar Berlijnse familie in een warenhuis kinderkleren zag met het opschrift IK BEN ZOET. Dat vond ze leuk. Zonder aan de mogelijke gevolgen te denken, liet ze op mijn bloesjes en schorten - alweer een beetje wereldvreemd - uitgerekend die tekst in Poolse vertaling borduren. Meteen werd ik een object voor de plagende kinderen - en ik reageerde daarop woedend en koppig: schreeuwend en om mij heen slaand wilde ik degenen die de spot met mij dreven bewijzen dat ik helemaal niet zoet was. Dat leverde me de bijnaam 'bolsjewiek' op. Mijn levenslange neiging tot koppig zijn - zou die toen al zijn begonnen?"

Mijn leven / Marcel Reich-Ranicki. – Amsterdam : Bert Bakker, 2000. – 380 p.

"Een echt kunstenaar kan nooit genoeg worden gecompenseerd voor wat hij belangeloos geeft."

2010-11-30T13:44:00.012+01:00

Nog tot 30/01/2011 in de oude biercatacomben van het Brusselse Wiels: de belangeloze Francis Alÿs met zijn aanlokkelijk verhaal van misleiding. Graag het woord aan Jef Lambrecht die ter plaatse was. Van tussen wolkenkrabbers van kolommen in dagbladstad De Morgen gaf hij afgelopen vrijdag een verklaring voor dit zeldzame kunstverschijnsel. Verlangend naar rechtstreekse interventies van televisiereporters voor de deuren van hedendaagse kunstencentra zou dit dan als volgt geklonken hebben...

Bavo: "Jef? Wat denk jij over de situatie Francis Alÿs? Is die nu onder controle?"
Jef: "Wel, Bavo. Grootmoedigheid is wat Alÿs’ poëzie onweerstaanbaar maakt, maar zijn grootmoedigheid buigt niet. Ze is van een hoge esthetische gevoeligheid, betracht perfectie maar geen virtuositeit, en ze drukt de toeschouwer met de neus op de feiten. De poëzie, de balans van beeld en boodschap, de dans van onthullen en verbergen, behoeden Alÿs voor de valkuilen waarmee de politieke kunst helaas is bezaaid. Alÿs bewaart onder alle omstandigheden een raadselachtige glimlach."
Bavo: "Dat van die glimlach kan ik nog verstaan, Jef. Toch wordt de situatie door omstaanders, zoals in Jeruzalem waar een verfgrens werd getrokken tussen joodse en Palestijnse gebieden, alsmaar meer poëtisch genoemd. Soms wordt zij politiek en dan weer poëtisch. Kloppen deze geruchten, Jef?"
Jef: "Op de vraag of kunst kan leiden tot maatschappelijke verandering is zijn antwoord pretentieloos maar complexer dan het sproeien van 60 liter groene verf doet vermoeden, Bavo. Alÿs weeft in het historisch knoopwerk van een plaats een draad. Hij zoekt in te werken als de trage gist van stadslegendes, en herinnert eraan dat het geloof bergen verzet."
Bavo: "Oké, Jef. Bedankt!"

Corry Hancké vergeet in haar Walt Disney-metafoor per abuis Bloosje. Of moet die de Nederlandse kiezer voorstellen?

2010-11-26T11:10:00.011+01:00

"Grumpie stoeide als baas graag met vrouwelijke ondergeschikten, Niezel lichtte de klanten van zijn internetdatingsite op, Stoetel mat zich in zijn curriculum vitae een directiezetel aan en Doc veranderde de cijfertjes op de vrachtbrieven van zijn bedrijf. Noest werkende dwergen, die jarenlang tussen de donkere mijn en hun vuile huisje pendelden voordat de prinses hun leven op orde kwam stellen. Toen ze beseften hoe Sneeuwwitje hun leven kleur gaf, beloofden ze eeuwige trouw. En ze verzwegen aan de prinses dat Dommel heroïneverslaafd was en Giechel 's avonds stiekem haar behaatjes paste. Want anders zou het nogal stuiven in het kleine huisje in het bos. En de prinses was een beetje naïef. Opgegroeid in een kasteel ver weg van de kleine lui, besefte ze niet welk vlees ze in de kuip had.(...) En ondertussen veegt en poetst de prinses om de gevel van het huisje schoon te houden en ze hoopt dat er zich spontaan nieuwe dwergen zullen aanmelden om het almaar zwaardere werk in de mijn te klaren. Maar misschien willen de andere dwergen niet over dezelfde kam worden geschoren als Grumpie, Niezel en Doc. Misschien zal de prinses weer niet kunnen achterhalen of er onder de nieuwe kandidaten eentje schuilgaat die aan andermans vetpotten heeft gezeten. Sneeuwwitje maakt zich grote zorgen over hoe het verder moet."
De Standaard-journaliste Corry Hancké ziet heel veel overeenkomsten tussen het verhaal van 'Sneeuwwitje en de Zeven Dwergen' en dat van de duistere verledens van de door de lichtgelovige PVV-leider Geert Wilders snel bij elkaar getrommelde kamerleden. Als voorzitter van de Partij van de Goede Manieren had Wilders beter moeten weten. Allemaal goed en wel, feit is dat Hancké met haar De Standaard-bijdrage deze morgen volop aan het leesplezier van haar publiek heeft gedacht. En zoiets verdient altijd extra punten!

"Trop flamand!" schreeuwde de geliefde kasteelheer vanonder zijn maliënkolder in de richting van de ijlbode...

2010-11-25T12:49:00.011+01:00

Over piot-scheidsman Johan Vande Lanotte berichtte een krant vandaag op haar voorpagina: "De bemiddelaar bevindt zich in een niemandsland. Het is wachten op de eerste die schiet en met welk kaliber dat gebeurt." En daarmee zijn we terug in volle Groote Oorlog. Of nee, nog verder terug in de tijd, tot aan het einde van de elfde eeuw, toen de eerste kruisvaarders richting Jeruzalem trokken. Althans datzelfde krantenartikel: "Na 34 dagen werk in stilte bezorgde Vande Lanotte de zeven partijen (socialisten, christendemocraten, groenen en N-VA) gisteren zijn voorstellen per drager."

Virginie Loveling kon zowel kakelen als scharrelen als een kip...

2010-11-24T22:21:00.006+01:00

"Helaas! Vlaamschgezindheid, waar was die te vinden dan bij velen der leiders zelven, die in hun onmiddellijke omgeving zelve fransch-propaganda bevorderden gansch in tegenspraak met hun klaroengeschal op meetings en politieke bijeenkomsten. Hoe jammer het moge wezen, naar mijn bescheiden mening is ons volk door en door franskiljon, niet alleen de hooge standen, niet alleen de kleine en rijke burgerij; maar de arbeidersklas in ’t algemeen: Fransch kennen verwarren ze met geleerdheid; een andere beschaving dan degene door de Fransche taal begrijpen ze niet."

Virginie Loveling, tweede van links op de foto en jongste zus van Cyriel Buysses mama, deed op maandag 17 september 1917 in haar oorlogsdagboek een giftige uitval naar de volkstribunen die wel Vlaams brulden maar dinertjes organiseerden waar het Vlaams gebannen was, tegen het soort flaminganten dat zelf zou moeten vervlaamst worden. Ook toen werd op de hoogste politieke schavotten slechts zelden het achterste van de Vlaamse tongen gedemonstreerd. De tijd, amper zonder verandering.

Camille Huysmans kon zowel kraaien als pikken als een haan...

2010-11-23T01:55:00.008+01:00

Van de Vlaamse medewerkingsbereidheid met de Duitse bezetter tijdens de Eerste Wereldoorlog had de Vlaamse socialistische eeuwige volksvertegenwoordiger Jan Joseph Camille Huysmans geen al te hoge pet op. Als doctor in de Germaanse filologie zette hij deze afkeer bovendien op de vijver van de opsomming zonder rijm: "Onderpastoors. Onderwijzers. Studenten. Jeugdelijk romantisme. Filologische dorpspolitiek. Revolutie in een wijwatervat. Vrees voor de Franse democratie. Het activisme staat buiten de werkelijkheid."

Een klein, eenvoudig gezin alstublieft. Moet dat gesneden zijn?

2010-11-16T02:30:00.017+01:00

Bij gebrek aan eigen familie vraagt een mens zich, met de regelmaat van een te verschonen luier, af hoe het er elders, in al die andere vreedzame gezinnen, aan toe zou gaan. En dan eindigt hij zoals altijd middenin een poëziebundel waar het antwoord meestal met zwarte letters van het type Garamond in wit papier staat geslagen.
Haast je, nu het nog kan, kruip er gewoon bij: een eenvoudig gezin, in verzen...

Het gezin

Vader, moeder, hun eenvoudig leven.
Vingers om het mes, de smakeloze plicht.
Zijn kaken malen vreedzaam. Kouwe kip.
Haar lichaam heeft niets mee te delen

tenzij: dat zij met elkaar een tafel delen
zonder brekend glas en zonder gif.
Het kind scheurt een toevallig moordbericht
uit oude kranten, inkt in sombere vegen

als een teken op zijn wang.
Want alles kan in een eenvoudig leven:
vader, moeder, mes geslepen,
en een kind uit zelfbedwang.

Charles Ducal, uit: Het huwelijk (1987)

Een boek en dan stilletjes de nacht in, op weg naar Wapenstilstand...

2010-11-10T23:02:00.010+01:00

Of er gelezen werd aan het front? Voorzekers. Soms hield de leeskoorts een onbekende briefschrijver-soldaat zelfs de ganse nacht uit zijn slaap. Enkel om de trekken van het vrouwelijke hoofdpersonage uit zijn anti-slaapmiddel. En zijn vrouw moest het ding eigenlijk als eerste lezen en daarna pas zijn makkers. Met wie hij toch niet al te hoog opliep. Voorlezen? Vooruit dan maar. In een van de duizenden boekenaanvragen aan het Londense secretariaat van het boekeninitiatief Het Boek van den Belgischen Soldaat ging het immers als volgt:

"Waarde Weldoeners,
Met veel moed wachtte ik reeds tegen dat een leesboekje voor mij aankwam, en ja, gister had ik het geluk een te mogen ontvangen. Welk schoone lezing, ’t is toch zoo spijtig, dat het een zoo kleintje is, een gansche nacht bleef ik wakker ten einde er den inhoud van te weten. Ik zie de trekken van dat meisje vóór mijn oogen, ook hebben mijn makkers reeds gevraagd om het te mogen lezen, maar na hun zal ik het zorgvuldig bewaren en door mijn vrouw laten lezen eens als wij terug in ons land zullen zijn. Ook zij zal er veel behagen in vinden. O, wat zoude ik dankbaar zijn mocht ik nog een zulkdanig ontvangen!"(*)

Zullen we? Morgen dan maar? Want innig dankbaar waren ze allen. Dit was tenslotte het naïeve briefje van een natuurkind, een jonge Vlaming, die een sensatieromannetje gekregen had. Proost!

(*) Buysse, C. (1917). Van een verloren zomer. Bussum, Van Dishoeck, p. 24.

Sinds jaar en dag het meest doeltreffende Whitman-concept: Demis Roussos.

2010-11-09T01:56:00.013+01:00

I heard what was said of the universe,

Heard it and heard of several thousand years;

It is middling well as far as it goes... but is that all?

Ik heb gehoord wat ze zeggen over het universum,
Heb het gehoord en hoorde iets over duizenden jaren;

Dat is allemaal wel leuk een aardig... maar is dat alles?

Walt Whitman, uit: Grasbladen (2005)

Koningen imponeren enkel door rijzige verschijningen.

2010-11-03T15:49:00.013+01:00

Gisteren zag ik twee belhamels achter een rijdende tram lopen. Daar de volgende stop nogal veraf was, vond ik al dat pubergeloop voor niks nodig. Een tikkeltje overdreven zelfs. Tot ik in de mot kreeg wat die kleinmannen werkelijk van plan waren. Plotsklaps... hupsakee, wonderbaarlijk kleefden ze daar, als twee vliegen op een bananenrest, aan de achterbumper van het wormachtige publieke transportmiddel. Zwartrijden, maar dan zonder het comfort van een grijze passagierszetel binnenin. En in de verte hoorde ik die twee lachen met mijn eigenste velo-geploeter.

Openbaar vervoer en dodenmaand deden me, daar zo gezeten en gereden aan de bovenzijde van mijn stalen ros, bij Antoni Gaudi belanden. Of iets dichter bij de deur: de goedlachse poëet Emile Verhaeren. Hadden beide heerschappen immers zelf niet ooit iets gevaarlijks gedaan met het openbaar transport? Eerder iets onoplettends dan iets bewust uitgekozen, puur voor de kick? De eerste liep er onder en de tweede greep ernaast. Ik dacht zelfs tot de dood erop volgde. Zo niet die jongetjes achterop de buitenzijde van de tram. Zo niet de Belgische vorst op de bovenstaande foto rechts in beeld. Daar zo gestaan, naast die gekke treinspringdichter, voelde de koning toen al eerder iets borrelen voor plateaus en middengebergtes. Overigens heel getalenteerd, die dichter, vele Franse verzen over Vlaanderen geschreven. Ambassadeur van de Vlaamse cultuur, gewoon omdat hij toen zijn ding deed in het Frans. Tegenspraak maar waar. En de koning? Ook getalenteerd. Maar dan, bij leven, enkel op basis van zijn fysieke geplogendheden: "De eenvoudigheid van dien man kon niet beminnelijker zijn. Men werd onmiddellijk getroffen door de oprechtheid, die ontzag en liefde verwekte. Voor mij was er nog iets bijzonders in 't voorkomen van koning Albert. Met zijn hooge gestalte, zijn open gelaat, die onschuld, zoo ik mij zoo mag uitdrukken, die zijn trekken verhelderde. Dadelijk was het alsof ik met een levenslangen vriend sprak."

Of die twee zwartrijdende tramsloebers voor de rest van hun dagen met elkaar verder kunnen, zal nog moeten blijken. Maar de eenvoud van zo'n koninklijke sjarel die de zaal waarin jij stond binnenwandelde, zorgde toentertijd gelijk voor een eeuwigdurende vriendschap.

Gestalten in ‘t verleden / M.E. Belpaire. – Brugge : De Kinkhoren, 1947. – 377 p.

"Avant la guerre, en Belgique, on sacrifiait trop à l'enseignement scientifique et on ne se préoccupait pas assez de la formation du caractère."

2010-10-31T15:19:00.016+01:00

Mits de nodige creativiteit van de lezer, zowaar ook zonder, kunnen honderd jaar oude geschriften over de Vlaamse kwestie terug bijzonder actueel worden. Zeker in deze tijden van politieke stilstand. Laat twee denkoefeningen in de volgende alinea's hiervoor het bewijs leveren.

Ga langs een boekenrek van een geschiedkundige vakbibliotheek voor minstens één eeuw terug in de tijd. Afdeling 'Politiek' en 'Vlaanderen'. Autobiografieën van mensen die toen met de Vlaamse kwestie gingen slapen, meestal politici en ander wild uit Vlaams-katholieke middens, doen het in dit denkspelletje doorgaans uitstekend. Neem daarna willekeurig een werk uit de rekken en ga met je wijsvinger over de opengeslagen bladzijden op zoek naar een al even willekeurige passage. So far, so good! Aanbeland in de desbetreffende passage kan je gerust een paar oude begrippen vervangen door een meer hedendaagse visie. Zo krijg je zinnen als: "Daar legde Erwin Vanmol (oorspronkelijk: de koning) den vinger op de zieke plaats. Onder De Wevers (oorspronkelijk: Duitschen) invloed was heel het flamingantisme (oorspronkelijk: de pedagogie) in ons land vermaterializeerd, verrationalizeerd. Het zedelijke, het geestelijke van humanisme en christendom waren op 't achterplan geraakt." De nagel op de kop? Ik dacht het wel.

Een variatie bestaat hierin door toenmalige zinnen te laten voor wat ze zijn, wat zelfs dan voor bijzonder actuele geluiden kan zorgen: "De koning voelde voor de Vlamingen, begreep de rechtmatigheid hunner eischen: “Je ne cesse de répéter à mes ministres qu’ils doivent donner satisfactions aux Flamands.” Koning Albert had heele notaboekjes gevuld met aanteekeningen over de Vlaamsche kwestie, vernamen wij later door zijn secretaris Ingenbleek." Geef onze huidige, sympathieke vorst met andere woorden gewoon wat extra studietijd. Alleen al om het ontstaan van de Vlaamse Beweging te kunnen begrijpen, is een half mensenleven nodig...

Gestalten in ‘t verleden / M.E. Belpaire. – Brugge : De Kinkhoren, 1947. – 377 p.

Hoe Arthur Vlaemynck op een dag zijn eigen kleine oorlog won.

2010-10-29T00:12:00.022+02:00

"Arhur was een van die voorbeeldige jonkheden, die men zelden vindt op onze dagen. Hij is van zijne jonge jaren opgegroeid in wijsheid, eer en deugd. Met hoeveel vlijt en neerstigheid zag men hem dagelijks van verre opkomen. Hij is voort de troost zijner ouders en het voorbeeld zijner medegezellen geweest; niettegenstaande hij geroepen wierd om in den vreeden oorlog van 't jaar 1914 het vaderland te verdedigen is hij onwankelbaar gebleven wat hij was en is gestorven, bemind van God en van de menschen."
"Op de achterzijde van Arthur Vlaemyncks doodsprentje staat niks anders dan door de tijd aangekoekte leugens!" Ik hoor het Ferdinand Droogakkers, mijn vader zaliger, nog zo roepen toen hij op zijn oude dag de doorroeste doos vol bidprentjes van gesneuvelde strijdmakkers voor de duizendste keer van zolder haalde en er, beneden op de keukentafel, met zijn lange vingers in begon te roeren. Zoals leeszaalmedewerkers wel eens deden met de steekkaarten in hun fichebak toen ik hen als klein jongetje naar een zoveelste titel vroeg. Arthur moest het eens weten...
"Wijsheid en deugd, dat wel. Maar vlijt en neerstigheid? Waar haalden die bidprentjesschrijvers het eigenlijk vandaan? Een dromer, ja! En dan die troost zijner ouders. Laat me niet lachen. Arthur werd sinds zijn achtste opgevoed door zijn tante langs moederszijde omdat vader en moeder in september 1896 omkwamen in een treinongeluk richting Gent."

Mijn vader in een honderdste Franse colère om zoveel rouwgezever. Ik, voor een zoveelste maal het slachtoffer van vaders verhaal over zijn kortstondige vriendschap met piot Arthur Vlaemynck.

Op de voorkant van zijn eigen in memoriam staat te lezen dat Arthur Vlaemynck soldaat was in de militaire bakkerij van Adinkerke. En dat was wel weer waar. Maar een beetje meer nuance zou ook hier op haar plaats staan. In Adinkerke was in die tijd, schuin boven de militaire bakkerij, een leeszaal gevestigd. En eigenlijk wou Arthur in zijn korte soldatenleven altijd al van de dienst vrijgesteld worden om als leeszaalmedewerker in Adinkerke aan de slag te kunnen. Maar dat was Arthur nooit gelukt. Hij was immers een veel te goede soldaat.

Maar toen zijn oversten te horen kregen dat hij nog beter broden kon bakken, stuurden ze hem met deegrol en broodschort naar de militaire bakkerij in Adinkerke. Schuin onder de leeszaal dus, dicht in de buurt van de boeken. En dat vond ordonnans Vlaemynck al meer dan voldoende. Een beetje meer vlijt zou hem alsnog in de leeszaal hebben doen belanden. Maar voor Arthur stond broden bakken gelijk aan de geur van papieren bladzijden die hij tot in de bakkerij kon gewaarworden. En dat deed hem deugd, dat was genoeg. Nu moet je weten dat de bakkerij van Adinkerke vlak naast het gemeentehuis, in de Dorpstraat, lag. De leeszaal was die ruime zaal boven het gemeentehuis. Er was toen echter maar één ongemak: een trap om naar boven te gaan, was er niet. De soldaat-leeszaalbezoekers moesten dus langs een ladder naar boven klauteren. Maar voor soldatenbenen was dit geen obstakel. Integendeel, voor zulke benen was dit een aantrekkelijkheid te meer. En als er zich weer zo'n groepje onderaan de ladder aanmeldde om hogerwaarts te klimmen, stond Vlaemynckske daar, op de uitkijk in het deurgat van zijn bakkerij. Meestal gehuld in een wit T-shirt, om het meel dat op zijn bakkersplunje was verdwaald niet al te veel opzichtig te maken. En plezier dat Arthur dan telkenmale aan die klautertaferelen beleefde. Het had geen naam. En bovenop deze pret kwam iedere keer de neerdalende geur van boekenpapier toen de amateur-alpinisten, eenmaal op de berg, het leeszaalluik hardhandig in het trappengat lieten neerploffen. Een leuk extraatje waarbij Arthurs ogen steeds weer begonnen te blinken. En zo won Vlaemynckske zijn eigen kleine oorlog.

En niemand, behalve dan mijn vader, die dat ooit zag. Ze raakten aan de praat, die twee. Een korte babbel want in de zomer van 1917 mocht Arthur, door gebrek aan schietvlees, zelf terug naar het front. Negenentwintig was de jonge bakkersknecht toen hij in militair jargon 'verraderlijk werd getroffen door eene vijandelijke vliegersbom'. In mensentaal: een verdwaalde kogel door vijandelijk geschut. Waarschijnlijk dacht Arthur toen dat er weer een koppel leeszaalbezoekers de ladder op moest en stelde hij zich recht om dat schouwspel nog eens gade te kunnen slaan. Jammergenoeg vergiste Vlaemynckske zich van plek. En daarom kon Arthur, dromerke, Vlaemynck sedert 24 juli 1917 nooit meer terug naar de uitkijkpost voor zijn zaaltje vol onvoldoende gesteven deeg. Geen enkel zorgvuldig afgewerkt militair brood kwam toen nog uit zijn oven. Alleen al daarom zal, zoals ook het doodsprentje zo mooi vertelt, 'zijne gedachtenis in zegen blijven'.

Tweemaal hetzelfde, tweemaal nadenken...

2010-10-27T12:54:00.010+02:00

Dat werkloze voetbaltrainers en ideeënloze romanschrijvers doorgaans hetzelfde doen, was al langer een publiek geheim. Maar dat ze daar nu ook zelf voor uit durven te komen, is nieuw. Zo vertelde Hugo Broos na een lange periode zonder vaste voetbalclub deze morgen op de radio: "Als je niks te doen hebt, dan ga je nadenken." Fijn voor Hugo. Een beetje later in een ander medium, dat van de papieren krant, krijg je uit de mond van de alomtegenwoordige Amerikaanse schrijver Jonathan Franzen te horen wat hem aan de doosnee voetbalcoach bindt: "Wanneer je een paar jaar naar het woord vrijheid zit te staren, begin je er automatisch over na te denken." Met andere woorden: als voetbaltrainers niks om handen hebben dan gaan schrijvers gewoonlijk naar woorden zitten gapen. In beide gevallen gaat de inwonende huisgenote meestal hevig de gordijnen in.

"Een éénig boek, die 'Liederen van Droom en Daad'."

2010-10-25T23:32:00.022+02:00

In de jaren '10 van de voorgaande eeuw wijdde Maria Belpaire, de sterke vrouw achter het katholieke, Vlaamsgezinde en vaderlandslievende dagblad De Belgische Standaard, in haar oorlogsbeschouwingen 'De vier wondere jaren' onder de welluidende titel ‘Een ridder van het recht’ een volledig hoofdstuk aan de uitzonderlijke persoonlijkheid van dichter-advocaat August Van Cauwelaert. Over deze bebaarde literaire duizendpoot schreef ze: "Het behoort mede tot zijn ingetogen aard dat zijn heldenmoed meest tot gelding kwam in dien tragen, koppigen wederstand door onze troepen geboden, maanden, jaren lang, in geduld en gevaar, in honger en koude, in modder en slijk en aanhoudend hernieuwden arbeid: ‘zakskens vullen’, de moederaarde steken in die schansende hulsels, die daarom ook den naam 'vaderlanderkens' kregen - alsof onze jongens echt met den grond moesten vergroeid worden om er de waarde van te vatten. Dien taaien, verslavenden arbeid heeft August Van Cauwelaert met zijn mannen gedaan: hun leven was zijn leven, hun leed zijn leed."

In de nacht van 7 op 8 april 1916 raakte de Antwerpse oorlogsvrijwilliger August Van Cauwelaert zwaar gewond. Hij werd aan de longen getroffen en door zijn jongens voorzichtig weggedragen. Zijn 'Liederen van droom en daad' (1918) bereikte een hoogtepunt in een reeks gedichten over verwond(er)ing.

Mijn jongens, ver genoeg gedragen

Mijn wrak uit nachtelijken strijd;

Nu zullen andere armen schragen

Mijn wankelende krachtloosheid.

Laat neer den last, wij moeten scheiden.

Een hand, een groet en dan: vaarwel.

Ik ga Gods tragen dag verbeiden.

Gij keert ter daverende hel.

Lijk kindren uit één bloed verbonden

Ons eender droom en eendre nood,

Toen schouder wij aan schouder stonden,

In 't dreigend aanzicht van den dood.

Wij hebben saam ons brood gebroken,

Elkaar gereikt den broederdronk,

En, trouw den zwijgende' eed gewroken

Wie stervend voor ons vaandel zonk.

Maar wie zal u naar 't vuur nu leiden

En voeren naar de zegepraal?

Mijn jongens, gaat, en God bevrijde

Uw leven voor het vliegend staal.

In dit gedicht van August Van Cauwelaert is niks scherp strelend. Alles wordt naar binnen gekeerd, besloten en wars van alle schitterende buitensporigheid. Ingehouden, innig en zwijgzaam verhaalt hij zijn lijden en dat van zijn volk. Maria Belpaire becommentarieerde deze oorlogsverzen overdreven devoot: "Wat kan men bij zulke poëzie, uit het hart gevloeid, voegen? Wat baat het uit te weiden over een leven, zoo nobel geleefd en zoo overheerlijk schoon ingetogen? Beter is het in innige roering die 'Liederen van Droom en Daad' te aanhooren, stil, de handen gevouwen, het hoofd gebogen, zooals men luistert naar heilige muziek, brengend het hoogste van 't eeuwige in 't kostelijkste van den tijd."

De vier wondere jaren / M.E. Belpaire. – S.l. : s.n., [1920]. – 165 p.

Als mijn vader dan al eens een lekker sigaretje rookte...

2010-10-23T14:34:00.011+02:00

... dan waren dat steevast blauwe Bastos. Hij heeft me nooit verteld waarom maar sinds deze week ken ik, dankzij een rommelmarktvondst van het vertederende 'Soldatenleven: eene bijdrage tot de oorlogs-folklore van den Vlaamschen soldaat', de reden hiervan. Ferdinand Droogakkers, oftewel vader zaliger, was tijdens de eerste grote wereldbrand aan Belgische zijde immers vrijwillig brancardier. Dat heette toen ''t vervoerkorps' of het 'corps des transports'. En al die mannen hadden, onder 't verslepen van doden en gewonden naar de tweede frontlinie, ter herkenning zo'n blauwkleurig schildje op de vestkraag. En tijdens de beschietingen was het onder de soldaten aan weerszijden van de stellingen not done deze vervoerlieden te bestoken. Die mannen mochten gewoon hun werk doen. Net zoals straatvegers van de stedelijke opruimdienst dat vandaag mogen doen. In die tijd, zo wil het verhaal, waren de Bastos-sigaretten in blauwkleurige pakjes heel vermaard onder brancardiers. En om de tijd te doden en te verroken, sloegen ze daarom massaal aan de blauwe Bastos. In de jassentaal, het typische vocabularium van de frontsoldaat, gaven deze sigaretten dan ook vaak aanleiding tot beeldspraak alom. De vervoerlui werden 'blauwe vlammen' of 'blauwe Bastossen'. En zo gebeurde het dat over de dorpen achter 't front waar de brancardiers lagen ingekwartierd werd verteld dat 'de blauwe Bastossen het dorp hadden ingenomen' of dat 'het dorp vol Bastos of vol blauwe kols lag'.

Ook na de oorlog rookte mijn vader als vrijwilliger verder van zijn gekende merk. Al was het maar om nog eens te kunnen gaan zien of er in de keuken, waar moeder vaak hard schreiend en heel gewelddadig met pluimvee tekeer ging, geen slachtoffers waren gevallen. En ik dan, als snotaap van zevan of acht, in 't geniep aan zijn blauwe Bastos-peuk.

Soldatenleven: eene bijdrage tot de oorlogs-folklore van den Vlaamschen soldaat / Evermar Van Moere. – Leuven : Vlaamse boekenhalle, 1919. – 139 p.