Aan de bouw van de meest bekende Muur, behalve dan voor de Chinezen en de Palestijnen, zullen we vandaag, dankzij het betere kroniekwerk, maar al te vaak herinnerd worden. Bij deze wel heel bijzondere verjaardag een passage uit Maks heel vette, smaakvolle en succesvolle Europese historiografie.
"Er bestaat een merkwaardig verhaal over Joseph Roth, of beter gezegd, over Berlijn. Toen een Amerikaanse historicus omstreeks 1970 onderzoek deed naar Roths Berlijnse jaren, verbaasde hij zich voortdurend over de reisafstanden tussen Roths woningen, werkplekken en stamcafés. 'Die Roth moet elke dag uren in de S-Bahn gezeten hebben!' Ten slotte liet een Berlijnse kennis hem een gedetailleerde stadskaart zien: in werkelijkheid lagen die plekken vlak bij elkaar. Er was alleen een Muur tussengekomen.
Het verhaal zegt iets over de acceptatie van de Muur, even tijdloos en onontkoombaar als een rivier die door de stad loopt. Maar het tekent ook hoe de Muur ingreep in het weefsel van Berlijn. Er woonden alleen al aan de Oost-Berlijnse kant meer dan honderdtwintigduizend mensen vlak bij de Muur, waarvan de meesten gaandeweg moesten verhuizen. De DDR-autoriteiten schiepen zo een kale strook van honderden meters tussen de Hinterlandmauer, de eigenlijke grensbarrière voor de Oost-Duitsers, en de Muur zelf. Daarvoor lag nog weer een grenszone van tweeënhalve kilometer breed die zwaar werd gecontroleerd.
(...)
Van de negentien miljoen Oost-Duitsers zijn in totaal ongeveer tweeënhalf miljoen naar het westen uitgeweken, veruit de meesten in de jaren vijftig. Ongeveer duizend mensen zijn bij hun vluchtpoging om het leven gekomen, het merendeel langs de Berlijnse Muur. Bij het voormalige Checkpoint Charlie staat een klein museum, stampvol met vluchtattributen en bijzondere foto's: koffers waarin een dame kon worden gepropt, auto's met uitgeholde banken en benzinetanks, valse papieren, een grote haspel voor grondkabels - goed voor vier vluchtplaatsen -, grootse tunnelwerken. Spectaculair was de ontsnapping van Reichsbahn-machinist Harry Deterling, die in december 1961 met zijn stoomlocomotief 78079 en een paar wagons vol ingewijde familieleden langs de verbaasde grensposten naar het westen denderde. De conducteur, een Volkspolizist en vijf toevallig meereizende passagiers liepen boos over de rails terug.
De Oost-Duitse zanger Wolf Biermann - hij werd later 'ausgebürgert' - mocht in 1965 bij hoge uitzondering optreden in het westen. Hij dichtte bij die gelegenheid een 'Wintersprookje':
Im deutschen Dezember floss die Spree,
Von Ost- nach Westberlin,
Da schwamm ich mit der Eisenbahn,
Hoch über die Mauer hin.
Da schwebte ich leicht über 'n Drahtverhau
Und über die Bluthunde hin..."
Uit: Mak, G., In Europa: reizen door de twintigste eeuw, 2004, Atlas, p. 958-959
Reacties